İçeriğe geç
Lintu Mühendislik
Havalandırma

Duman tahliye sistemi nedir? Doğal ve mekanik tahliye nerede gerekir?

Yayın: 8 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi

Duman tahliye sistemi, yangında dumanı ve sıcak gazları yapıdan uzaklaştırarak kaçış yollarını kullanılabilir tutar. Yazıda doğal ve mekanik tahliyenin farkını, yönetmeliğin aradığı yerleri, fan seçimini ve saha testini anlatıyoruz.

Duman tahliye sistemi, yangın sırasında duman ve sıcak gazların yapı içindeki hareketini denetleyen ve bu gazları dışarı atan tesisattır. Doğal tahliyede duman, bacalar ve açıklıklar üzerinden kendiliğinden çıkar. Mekanik tahliyede ise fanlar ve kanallar dumanı zorlamalı olarak çeker. Hangisinin kullanılacağını binanın türü, alanı ve yerleşimi belirler. Yönetmelik bazı mahaller için mekanik tahliyeyi açıkça şart koşar.

Biz mekanik tesisat ve yangın güvenliği yüklenicisi olarak bu sistemi çoğunlukla havalandırma ve yangın tesisatının kesiştiği noktada görüyoruz. Aşağıda sistemin ne yaptığını, nerede gerektiğini ve sahada nasıl kurulup test edildiğini anlatıyoruz.

Duman tahliye sistemi tam olarak ne yapar?

Yangın ölümlerinin önemli bir kısmı alevden çok dumandan kaynaklanır. Duman görüşü kapatır, kaçış yolunu kullanılamaz hale getirir ve itfaiyenin içeri girmesini zorlaştırır. Bu yüzden amaç yangını söndürmek değil, kaçış ve müdahale yollarını belirli bir süre kullanılabilir tutmaktır.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, duman kontrolünü yangın halinde duman ve sıcak gazların yapı içindeki hareketini ya da yayılımını denetlemek için alınan tedbirler olarak tanımlar. Duman tahliyesini de dumanın yapının dışına kendiliğinden çıkması ya da mekanik yollarla zorlamalı atılması olarak ayırır. Duman perdesi ve duman haznesi gibi elemanlar da aynı yönetmeliğin tanımlarında yer alır. Perde dumanın yanal yayılımını sınırlar, hazne ise dumanı tavanda biriktirir.

Doğal ve mekanik duman tahliyesi arasındaki fark nedir?

Yönetmeliğin 86. maddesi iki yolu birlikte ele alır. Doğal duman tahliyesi yapılabilecek yerlerde duman çekiş bacaları, duman kesicileri ve duman bölmeleri kullanılır. Mekanik duman kontrolü için ise iklimlendirme sistemi özel düzenlemelerle kullanılır ya da ayrı bir mekanik havalandırma veya duman kontrol sistemi kurulur.

KonuDoğal tahliyeMekanik tahliye
Çalışma ilkesiSıcak gazın yükselmesi ve açıklıklarFan ve kanal ile zorlamalı çekiş
EkipmanBaca, menfez, açılabilir kapakFan, kanal, damper, panel, besleme hattı
Dış etkiye duyarlılıkRüzgâr ve sıcaklık farkına bağlıDebi fanla belirlenir
Elektrik bağımlılığıYok ya da çok azVar; enerji sürekliliği kritiktir
Uygun yerDış duvara açılabilen hacimlerBodrum, iç mekân, büyük kapalı alanlar

Pratikte seçim çoğu zaman mimari tarafından belirlenir. Dış duvara açılan bir hacimde doğal yol uygulanabilir. Bodrumda ya da binanın içinde kalan bir mahalde dışarıya açıklık yoktur, bu durumda fan gerekir.

Duman tahliye sistemi hangi yerlerde gerekir?

Zorunluluk, binanın türü ve alanına göre yönetmelikte farklı maddelerde dağılmış durumdadır. Bizim sahada en sık karşılaştığımız başlıklar şunlardır:

  • Kapalı otoparklar: Toplam alanı 2000 m²'yi aşan kapalı otoparklar için mekanik duman tahliye sistemi yapılması şarttır. Sistemin binanın diğer bölümlerine hizmet veren sistemlerden bağımsız olması ve saatte en az 10 hava değişimi sağlaması gerekir.
  • Kazan daireleri ve bodrum depolar: Yönetmeliğin 88. maddesi kazan dairesi, jeneratör odası, mutfak, otopark ve tahıl depolarında duman kontrolünü ayrıca düzenler. Alan eşikleri ve koşullar için güncel metne bakmak gerekir.
  • Atriumlar: Atriumlarda doğal veya mekanik olarak duman kontrolü yapılır.
  • İç koridorlar: Doğal veya mekanik yolla havalandırılmayan iç koridorlar, yağmurlama sistemi olan binalarda 45 m, olmayanlarda 30 m aralıklarla duman kesicilerle bölümlenir. Bu kesicilerin yangına en az 60 dakika dayanıklı olması aranır.
  • Yüksek binalar: Yapı yüksekliği 51.50 m'nin üzerinde olan binaların hol ve koridor gibi ortak alanlarında duman kontrol sistemi yapılması mecburîdir.
Not

İnternette dolaşan eski yönetmelik kopyalarında, özellikle otopark hava değişimi gibi değerlerde farklı rakamlar görebilirsiniz. Projede esas alınacak olan, yürürlükteki ve değişiklikleri işlenmiş metindir. Tereddüt halinde itfaiye görüşü ve proje onayı belirleyicidir.

Merdiven ve yangın güvenlik holü gibi kaçış yollarında basınçlandırma ayrı bir konudur. Bu konuyu merdiven basınçlandırma yazımızda anlattık.

Duman tahliye fanı nasıl seçilir, debi nasıl hesaplanır?

Duman tahliye fanı, sıcak ve kirli gazı belirli bir süre taşıyabilen fandır. Sıradan bir havalandırma fanından farkı, yüksek sıcaklıkta çalışmaya göre test edilmiş ve belgelenmiş olmasıdır. Bu fanlar TS EN 12101-3 kapsamında sıcaklık sınıflarıyla anılır. F300 sınıfı 300 °C'yi, F400 sınıfı 400 °C'yi ifade eder. Hangi sınıfın ve hangi dayanım süresinin istendiği proje şartnamesinde yazar. Biz fan belgesinde yazan değeri şartnameyle satır satır karşılaştırırız.

Debi

Debi, tasarım yaklaşımına bağlıdır. Yönetmeliğin açıkça istediği otopark gibi yerlerde hacim ve hava değişim sayısından yola çıkılır. Örnek: 2400 m² alanlı, 3 m yüksekliğinde bir otoparkın hacmi 7200 m³ eder. Saatte 10 hava değişimi için tahliye debisi 72.000 m³/h olur. Bu yalnızca bir ön hesaptur. Yangın bölgelerine ayrılmış, duman kontrolü yaklaşımıyla tasarlanmış otoparklarda hesap mühendisin senaryosuna göre farklılaşır.

Basınç ve çalışma noktası

  • Fanın toplam basıncı; kanal, dirsek, damper, ızgara ve çıkış kayıplarının toplamından çıkar.
  • Fan eğrisi ile sistem eğrisinin kesiştiği çalışma noktası, hesaplanan debiyi vermelidir.
  • Duman sıcak olduğundan yoğunluğu düşer, aynı kütlenin hacmi büyür. Hesabın hangi sıcaklıktaki debi üzerinden yapıldığı projede açık olmalıdır.
  • Tahliye edilen havanın yerine temiz hava girişi sağlanmalıdır. Aksi halde fan, hesap debisini çekemez ve kapılar zor açılır.

Duman tahliyesinde kullanılacak fanların besleme kablolarının yangına en az 60 dakika dayanıklı olması ve jeneratörden beslenecek şekilde tesis edilmesi gerekir. Fan seçimi kadar bu enerji hattı da projede ayrıca kontrol edilmesi gereken bir başlıktır.

Jet fanla yönlendirilen otopark sistemleri için otopark jet fan yazımıza bakabilirsiniz.

Duman tahliye kanalı, damper ve devreye girme nasıl olmalı?

Yönetmeliğin 87. maddesi, mevcut iklimlendirme ve havalandırma tesisatının yangın halinde duman kontrol sistemi olarak da kullanılabileceğini söyler. Bu durumda mekanik duman kontrol sistemi için öngörülen bütün şartlar, o havalandırma sistemi için de aranır. Yani normal havalandırma hattı duman hattına dönüşecekse, sıradan bir kanal gibi yapılamaz.

Aynı maddede kanalların çelik, alüminyum ve benzeri malzemeden yapılması, yeterli sayıda askı elemanıyla bağlanması ve kaçış merdivenlerinden ile yangın güvenlik hollerinden geçmemesi gibi esaslar yer alır. Kanalın yangın kompartımanı duvarından geçişi ve yalıtımı ayrıca düzenlenmiştir. Bu geçişlerde proje detayını ve yangın damperi yazımızdaki montaj mantığını birlikte okumak gerekir.

Devreye alma konusunda yönetmelik, duman kontrol sisteminin uzaktan el ile kumanda edilebileceğini ya da yangın algılama ve uyarı sistemi tarafından otomatik devreye sokulabileceğini söyler. Otomatik yolda algılama paneli, hangi bölgenin tahliye edileceğini, hangi fanın çalışacağını ve hangi damperin açılacağını senaryo tablosuna göre yönetir. Algılama tarafı için havalandırma tesisatı ve yangın algılama ekiplerinin aynı senaryo üzerinde çalışması şarttır.

Sahada nasıl yapıyoruz?

Bizim sıramız genelde şöyledir:

  1. Proje ve senaryo okuması. Duman bölgeleri, fan yerleri, kanal güzergâhı, taze hava girişleri ve panel senaryosu imalattan önce mimari ve elektrik projeleriyle çakıştırılır.
  2. Kanal imalatı ve montajı. Kanallar kendi atölyemizde imal edilir, askılar sahada yeterli aralıkta ve sağlam bağlanır. Sızdırmazlık kontrolü yapılır.
  3. Fan yerleşimi. Fanın belgesi, sınıfı ve plaka bilgileri şartnameyle karşılaştırılır. Titreşim ve servis erişimi kontrol edilir.
  4. Enerji ve kumanda bağlantısı. Besleme hattının dayanıklı kabloyla ve jeneratör destekli yapıldığı elektrik tarafıyla birlikte teyit edilir.
  5. Test ve ölçüm. Fan dönüş yönü, debi, damper konumları ve taze hava girişi ölçülür. Algılama paneliyle senaryo test edilir. Ölçümler rapora yazılır.

Testi yapılmamış tesisatı teslim etmiyoruz. Duman tahliyesinde bu daha da önemlidir. Çünkü sistem yıllarca çalışmaz, yalnızca yangında çalışması beklenir.

Sık yapılan hatalar

  • Fan belgesinin sıcaklık sınıfını şartnameyle karşılaştırmadan montaj yapmak.
  • Taze hava girişini projeye eklememek; fan çalışırken kapılar açılamaz hale gelir.
  • Hesabın debisini veren fanı seçip, kanal kayıplarını hesaba katmamak.
  • Duman tahliye hattını kaçış merdiveni ya da güvenlik holünden geçirmek.
  • Kanalı yeterli askı olmadan bağlamak.
  • Panel senaryosunu yalnızca kâğıtta bırakıp gerçek bir devreye alma testi yapmamak.

Devreye alındıktan sonra neye dikkat edilir?

Yönetmelik, basınçlandırma, havalandırma ve duman tahliye tesisatının da binanın yangın sorumlusunun gözetiminde periyodik kontrol, test ve bakıma tabi tutulmasını ister. Bina yöneticisi açısından pratik karşılığı şudur: fanlar belirli aralıklarla çalıştırılmalı, damper ve menfezler hareket ettirilmeli, panelde arıza kaydı varsa giderilmelidir. Bu kontroller yazılı bir kayda bağlanmalıdır.

Projeniz için duman tahliye kararını vermeden önce binanın türünü, alanlarını ve kaçış yollarını birlikte değerlendirmek isterseniz, ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Mekanik duman tahliye sistemi hangi binalarda gerekir?

Yönetmelik, toplam alanı 2000 m²'yi aşan kapalı otoparklarda mekanik duman tahliyesini şart koşar. Kazan dairesi, jeneratör odası, mutfak ve depo gibi mahaller ile atrium ve yüksek bina ortak alanları için de duman kontrolü hükümleri vardır. Kesin kapsamı yürürlükteki yönetmelik metni ve proje onayı belirler.

Duman tahliye fanı nasıl seçilir?

Önce tasarım debisi ve toplam basınç hesaplanır, sonra bu çalışma noktasını veren ve TS EN 12101-3 kapsamında istenen sıcaklık sınıfında (örneğin F300 veya F400) belgeli fan seçilir. Sınıf ve dayanım süresini proje şartnamesi belirler.

Doğal duman tahliyesi ile mekanik duman tahliyesi arasındaki fark nedir?

Doğal tahliyede duman baca ve açıklıklardan kendiliğinden çıkar. Mekanik tahliyede fan ve kanallarla zorlamalı çekilir. Dışarıya açıklığı olmayan bodrum ve iç mekânlarda genellikle mekanik tahliye gerekir.

Duman tahliye kanalı hangi malzemeden yapılır?

Yönetmelik, mekanik duman kontrol sistemleri için tesis edilen havalandırma ve tahliye kanallarının çelik, alüminyum ve benzeri malzemeden yapılmasını ister. Kanalların yeterli sayıda askıyla bağlanması da gerekir.

Duman tahliye sistemi yangın algılamayla nasıl devreye girer?

Yönetmeliğe göre duman kontrol sistemi uzaktan el ile kumanda edilebilir veya yangın algılama ve uyarı sistemi tarafından otomatik devreye alınabilir. Hangi bölgede hangi fanın çalışacağı panel senaryosunda tanımlanır.

Kaynaklar

  1. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)
  2. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Kılavuzu (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı)

← Tüm yazılar