Isı geri kazanımlı havalandırma nedir? 500 m³/h şartı ne zaman geçerli?
Yayın: 7 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi
Isı geri kazanımlı havalandırma, egzoz havasının ısısını taze havaya aktarır. Yönetmelik Madde 17(10) bu sistemi 500 m³/h ve üzeri yeni binalarda, %50 verim ve ekonomik avantaj koşuluyla zorunlu kılar. Çalışma, verim ve saha testini anlattık.
Isı geri kazanımlı havalandırma, binadan dışarı atılan egzoz havasındaki ısıyı, içeri alınan soğuk taze havaya aktaran havalandırma sistemidir. İki hava akımı birbirine karışmaz, yalnızca ısı geçer. Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği Madde 17(10), yeni yapılacak binalarda hava debisi 500 m³/h ve üzeri olan havalandırma sistemlerinde geri kazanımı zorunlu kılar. Ancak bu zorunluluk koşulludur: sistemin yaz ve kış şartlarında en az %50 verimli olması ve ilk yatırım ile işletme masrafları birlikte düşünüldüğünde avantajlı çıkması gerekir.
Bu yazıda cihazın çalışma mantığını, yönetmelik hükmünün neyi istediğini, verimin nasıl hesaplandığını ve sahada nasıl kurup test ettiğimizi anlatıyoruz. Yönetmeliğin soğutma yönü bu yazının konusu değildir; kış ısıtma ve havalandırma bağlamında kalıyoruz.
Isı geri kazanım cihazı nedir, ne işe yarar?
Mekanik havalandırması olan bir binada kirli iç hava dışarı atılır, aynı miktarda taze hava içeri alınır. Kışın içeri alınan hava dış sıcaklıktadır ve ısıtma sistemi onu oda sıcaklığına kadar ısıtmak zorunda kalır. Atılan egzoz havası ise zaten ısıtılmış havadır. Isı geri kazanım cihazı, bu atılan havanın ısısının bir kısmını taze havaya vererek ısıtma yükünü düşürür.
Faydası üç noktada görülür:
- Taze havayı ısıtmak için kazan, ısıtma bataryası veya elektrikli ısıtıcıdan çekilen enerji azalır.
- Soğuk taze hava, odaya daha ılık girer; üfleme noktasında hissedilen soğuk akım azalır.
- Havalandırma debisini kısmadan ısı kaybı sınırlanır. Yani sağlık ve konfor için gereken taze havadan ısı gerekçesiyle vazgeçilmez.
Sahada aynı cihaz için "IGK", "HRV" ya da "ısı geri kazanımlı havalandırma cihazı" gibi farklı adlar duyarsınız. Mantık hepsinde aynıdır. Cihaz tek başına küçük bir ünite olabileceği gibi, büyük bir hava işleme ünitesinin içinde bir bölüm de olabilir. Taze havanın nasıl hazırlandığını ayrı bir yazıda anlattık: Taze hava santrali nedir? Ne zaman gerekir, nasıl seçilir ve kurulur?
Isı geri kazanım cihazı nasıl çalışır?
Cihaz, egzoz ve taze hava kanallarının buluştuğu noktada bir ısı değiştirici barındırır. Egzoz havası bir yönden, taze hava diğer yönden geçer; ısı, aradaki yüzey üzerinden sıcak taraftan soğuk tarafa akar. Yaygın üç yapı vardır.
Plakalı ısı değiştirici
İnce plakaların arasında egzoz ve taze hava bir kanal bırakılarak dönüşümlü geçer. Hava akımları plakalarla ayrıldığı için karışma olmaz. Hareketli parçası yoktur, bakımı basittir. Soğuk havada egzoz tarafında yoğuşan nem, çok düşük dış sıcaklıkta buzlanabilir; bu nedenle kondens tahliyesi ve buzlanma koruması tasarımda mutlaka düşünülür.
Çarklı (rotorlu) ısı değiştirici
Isıyı depolayan petekli bir çark, yavaşça dönerek önce egzoz, sonra taze hava akımından geçer. Egzozdan aldığı ısıyı taze havaya bırakır. Çarkın bazı tiplerinde nem de aktarılabilir. Hareketli parça (motor, kayış, conta) olduğu için bakım noktası daha fazladır ve iki akım arasında çok küçük de olsa bir geçiş olasılığı bulunur. Egzozunda koku ya da kirletici bulunan mekânlarda bu durum proje aşamasında değerlendirilmelidir.
Bataryalı (glikollü) çevrim
Egzoz ve taze hava kanallarında ayrı ayrı iki batarya bulunur; aralarında bir akışkan pompayla dolaşır. İki hava akımının aynı noktada buluşması gerekmez; egzoz ve taze hava birbirinden uzak olduğunda bu çözüm kullanılır.
| Tip | Isıyı nasıl aktarır? | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Plakalı | Sabit plakalar üzerinden | Kondens tahliyesi, buzlanma koruması, by-pass |
| Çarklı | Dönen petekli çark ile | Hareketli parça bakımı, akımlar arası geçiş |
| Bataryalı çevrim | Pompalı akışkan hattı ile | Boru hattı, pompa ve akışkan kontrolü |
"Hangisi daha verimli?" sorusunun tek bir cevabı yoktur. Verim; cihazın boyutuna, debiye, iç ve dış hava sıcaklıklarına ve seçilen modele göre değişir. Seçimi proje ve cihaz teknik föyü üzerinden yapmak gerekir.
Yönetmeliğin 500 m³/h şartı tam olarak ne diyor?
Hüküm, Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği'nin 17. maddesinin 10. fıkrasındadır. Resmî Gazete'de 5 Aralık 2008'de yayımlanan metinde yer alır ve mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel metinde de bu fıkra aynı kapsamla durmaktadır. Fıkra şunu söyler: yeni yapılacak binaların 500 m³/h ve üzeri hava debili havalandırma ve iklimlendirme sistemlerinde, ısı geri kazanım sistemlerinin tasarımı yapılır; yaz ve kış çalışma şartlarında minimum %50 verimliliğe sahip olması, ilk yatırım ve işletme masrafları ile birlikte enerji ekonomisi göz önüne alındığında avantajlı olması durumunda ısı geri kazanım sistemleri yapılması zorunludur.
Bunu okurken dikkat edilecek noktalar:
- Yeni yapılacak binalar: Fıkra bu ifadeyle başlar. Mevcut binalar için ayrı bir hüküm söz konusudur; bu yazıda ona girmiyoruz.
- 500 m³/h ve üzeri hava debisi: Eşik, tek bir sistemin hava debisine bağlanmıştır. Projede her sistemin debisi ayrı ayrı değerlendirilir.
- En az %50 verim: Metin, yaz ve kış çalışma şartlarını birlikte anar. Biz bu yazıda kış ısıtma tarafını ele alıyoruz.
- Ekonomik avantaj koşulu: Zorunluluk, sistemin ilk yatırım ve işletme masraflarıyla birlikte avantajlı çıkmasına bağlanmıştır. Bazı özet sayfalarda bu koşul düşmüş olarak görülebilir; esas alınacak olan yönetmelik metnidir.
- By-pass: Aynı fıkra, bu sistemlerin geçiş mevsimleri için by-pass düzeneğine sahip olmasını ister.
Madde 17(11) ise bu çalışmanın nasıl belgeleneceğini söyler: yeni yapılacak binalarda 10. fıkrada belirtilen çalışma, tasarım aşamasında rapor halinde proje müellifi tarafından ilgili idarelere sunulur. Yani "ekonomik olarak avantajlı mı?" sorusunun cevabı sahada tahmin edilmez, tasarım aşamasında hesaplanır ve raporlanır.
Bu yazı mühendislik açısından bir okumadır, hukuki görüş değildir. Belirli bir proje için raporun kapsamını ve kabul esaslarını ilgili idare ile proje şartnamesi belirler.
Geri kazanım verimi nasıl hesaplanır?
Kış ısıtma durumunda cihazın sıcaklık verimi, taze havanın cihazdan geçerken ne kadar ısındığını, kazanabileceği en yüksek ısınmaya oranlayarak bulunur:
Verim = (Besleme sıcaklığı − Dış hava sıcaklığı) ÷ (Egzoz sıcaklığı − Dış hava sıcaklığı)
Besleme sıcaklığı, taze havanın geri kazanım cihazından çıkış sıcaklığıdır. Örnek olarak (yalnızca hesabı göstermek için): dış hava 0 °C, egzoz havası 22 °C ise ve taze hava cihazdan 11 °C'de çıkıyorsa verim 11 ÷ 22 = %50 olur.
Hesapta dikkat edilecekler:
- Katalogdaki verim değeri belirli bir test koşulu için verilir. Projedeki debi ve sıcaklıklarla aynı olup olmadığına bakılmalıdır.
- Verim yüksek olsa bile cihazın hava tarafı basınç kaybı fan enerjisini artırır. Net faydaya ısı kazancı ile fan tüketimi birlikte bakılır.
- Egzoz ve taze havanın debileri birbirinden çok farklıysa verim bozulur; bu yüzden iki hattın dengeli olması gerekir.
By-pass düzeneği neden gerekir?
Geçiş mevsimlerinde dış hava iç havaya yakın sıcaklıktadır. Bu durumda taze havayı egzozla ısıtmaya gerek kalmaz, hatta bazı saatlerde geri kazanım istenmeyen bir ısınmaya yol açar. By-pass, taze havanın ısı değiştiriciyi atlayıp doğrudan geçmesini sağlayan damper ve kanal düzenidir. Yönetmelik de by-pass'ı açıkça ister.
By-pass'ın bir diğer işlevi, plakalı tipte buzlanma riskini yönetmeye yardımcı olmaktır. Çok soğuk günlerde kontrol sistemi akış yollarını ayarlayarak ısı değiştiriciyi korur. Bu çalışma mantığı kontrol senaryosuna yazılır; sahada damperlerin ve sensörlerin senaryoya uygun çalıştığı sınanır.
Sahada nasıl yapıyoruz?
Isı geri kazanım cihazının performansı, cihaz kadar kanal ve montaj kalitesine de bağlıdır. Havalandırma tesisatı işinde imalat ve montajı kendi ekibimizle yaparız. Sıra genel olarak şöyledir:
- Yerleşim ve servis alanı kontrolü: Cihazı yerine koymadan önce filtre, çark veya plaka çekme mesafesi ile servis kapısı için boşluk bırakıldığını doğrularız.
- Taşıyıcı ve titreşim: Cihaz projedeki ağırlığa uygun askı ya da şase üzerine, titreşim izolasyonuyla oturtulur.
- Kanal bağlantıları: Taze hava, egzoz, besleme ve dönüş kanalları projedeki yöne göre bağlanır. Egzoz ile taze hava girişi arasında kısa devre olmaması için aralarındaki mesafe projeye göre kontrol edilir. Kanalların imalatı ve sızdırmazlık testi için Havalandırma kanalı imalatı yazımıza bakabilirsiniz.
- Kondens tahliyesi: Tahliye hattı eğimli yapılır, sifon kurulur, donma riski olan yerde koruma önlemi alınır.
- Damper ve kontrol: By-pass ve kapatma damperleri, sensörler, aktüatörler bağlanır; kontrol senaryosu ile sınanır.
- Yalıtım: Dış hava ve egzoz hatlarının yalıtımı, buharlaşma ve terleme olmayacak şekilde kapatılır.
Testi ve raporu nasıl yapıyoruz?
Testi yapılmamış tesisatı teslim etmeyiz. Geri kazanımlı sistemlerde ölçümlerimiz şunlardır:
- Kanal sızdırmazlık testi.
- Taze hava ve egzoz debilerinin ölçülmesi ve dengelenmesi (balans).
- Cihaz giriş-çıkış sıcaklıklarının ölçülmesiyle verimin kontrolü.
- By-pass dampernin tam açık ve tam kapalı konumda çalıştığının sınanması.
- Kondens tahliyesinin su verilerek denenmesi.
Ölçüm sonuçları rapora işlenir ve teslimde iletilir.
Sık yapılan hatalar
- Egzoz ve taze hava ağızlarının birbirine yakın olması: Atılan hava geri çekilir, verim ve hava kalitesi düşer.
- Servis alanının unutulması: Filtre ve eşanjör temizliği yapılamaz, cihaz zamanla verimini kaybeder.
- Kondens sifonunun kurulmaması ya da yanlış eğim: Su cihaz içinde birikir.
- Debi dengesizliği: Balans yapılmazsa cihaz katalogdaki verimini vermez.
- By-pass damperin kontrol senaryosuna bağlanmaması: Damper vardır ama devreye girmez.
Hangi binalarda ve hangi durumda tercih edilir?
Yönetmelik zorunluluğu yeni yapılacak binalar ve 500 m³/h üzeri sistemler için koşullu olarak devreye girer. Zorunluluk olmasa da sürekli taze hava alan, ısıtma süresi uzun ve egzoz ile taze hava hattı aynı bölgeden geçebilen yapılarda geri kazanım değerlendirilir; örneğin ofisler, okullar, toplantı ve konaklama alanları, bazı üretim hacimleri. Egzozunda yağ, toz veya aşındırıcı buhar bulunan mekânlarda ise cihaz tipi ve filtrasyon özel olarak ele alınır. Karar, proje müellifinin yapacağı hesaba ve idarenin şartnamesine dayanır.
Projenizde geri kazanımlı bir sistemin gerekip gerekmediğini birlikte değerlendirmek isterseniz bize ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Isı geri kazanım sistemi hangi binalarda zorunludur?
Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği Madde 17(10), yeni yapılacak binalarda 500 m³/h ve üzeri hava debili havalandırma sistemleri için geri kazanımı zorunlu kılar. Zorunluluk, sistemin yaz ve kış şartlarında en az %50 verimli olması ve ilk yatırım ile işletme masrafları birlikte düşünüldüğünde avantajlı çıkması koşuluna bağlıdır.
Isı geri kazanım cihazı nasıl çalışır?
Egzoz havası ile taze hava, birbirine karışmadan bir ısı değiştiriciden geçer. Kışın egzozdaki ısı, içeri alınan soğuk taze havaya aktarılır ve taze havayı ısıtma ihtiyacı azalır.
Plakalı ve çarklı ısı geri kazanım arasındaki fark nedir?
Plakalı tipte ısı sabit plakalar üzerinden, hareketli parça olmadan geçer. Çarklı tipte ise dönen petekli bir çark ısıyı egzozdan taze havaya taşır; hareketli parça nedeniyle bakım noktası daha fazladır ve iki akım arasında küçük bir geçiş olasılığı bulunur.
By-pass düzeneği neden gerekir?
Geçiş mevsimlerinde dış hava zaten ılıktır ve taze havanın ısı değiştiriciden geçmesine gerek kalmaz. Yönetmelik bu sistemlerin geçiş mevsimleri için by-pass düzeneğine sahip olmasını ister; by-pass aynı zamanda plakalı tipte buzlanma yönetiminde de kullanılır.
Geri kazanım verimi nasıl hesaplanır?
Kış koşulunda verim, taze havanın cihazdaki sıcaklık artışının, egzoz ile dış hava sıcaklığı farkına oranıdır. Gerçek değer, cihaz giriş ve çıkış sıcaklıklarının debiler dengeliyken sahada ölçülmesiyle doğrulanır.