Kazan bacası nasıl olmalı? Ölçü, yükseklik, malzeme ve temizlik şartları
Yayın: 8 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi
Kazan bacası; yanma gazını güvenle atmosfere taşıyan, standartlara uygun, sıcaklığa dayanıklı ve temizlenebilir bir tesisattır. Yazıda yönetmeliğin yükseklik, malzeme ve temizlik şartlarını, ölçünün neden hesapla belirlendiğini anlatıyoruz.
Kazan bacası, kazanın yanma ürünlerini (baca gazını) bina dışına güvenle taşıyan, ilgili Türk Standartlarına uygun ve temizlenebilir bir tesisattır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, her kazan için tercihan ayrı baca kullanılmasını, baca duvarının 500 °C sıcaklığa dayanıklı malzemeden yapılmasını, bacanın mümkün olduğunda komşu yüksek binadan en az 6 m uzakta ve kendi bina mahyasından en az 0,8 m yüksekte bitirilmesini ister. Baca kesiti ve toplam yüksekliği ise yönetmelikte sabit bir rakam olarak verilmez; kazan gücüne ve yakıta göre hesapla belirlenir.
Kazan bacası nedir, ne işe yarar?
Kazan bacası, brülörde yanan yakıttan çıkan sıcak gazın kazandan çatıya, oradan da dış havaya taşındığı düşey (bazen yatay bağlantılı) hattır. İki görevi vardır: zehirli yanma ürünlerini yaşam alanlarından uzaklaştırmak ve kazanın ihtiyaç duyduğu çekişi sağlamak.
Çekiş bozulursa sorun yalnız verimle sınırlı kalmaz. Baca gazı kazan dairesine geri tepebilir, brülör düzensiz yanabilir, is ve kurum birikimi hızlanabilir. Bu yüzden baca, kazan dairesinin "sonradan bakılır" kalemi değil, kazanla birlikte projelendirilen bir parçasıdır.
Karıştırılan bir ayrım daha var: Yönetmelik, kazan dairesi için duman bacasına ek olarak temiz ve kirli hava bacaları yapılmasını da şart koşar. Bunlar yanma gazı taşımaz, kazan dairesinin havalandırmasına hizmet eder. Bu yazı yalnız kazanın duman bacasını ele alıyor; bölme, kapı ve havalandırma tarafı için kazan dairesi yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.
Kazan bacası ölçüleri ve hesabı nasıl belirlenir?
Sıkça aranan "kazan bacası ölçüleri" sorusunun dürüst cevabı şudur: Yönetmelik baca çapı ya da kesit alanı için tek bir değer vermez. Kesit; kazan kapasitesine, yakıt cinsine, baca gazı sıcaklığına, bağlantı hattının uzunluğuna ve bacanın yüksekliğine göre hesaplanır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın yayımladığı makina tesisatı genel tasarım teknik şartnamesi, baca tasarımı ve montajı için TS EN 15287-1, çap hesabı için de TS EN 13384 serisi gibi standartlara atıf yapıyor. Şartname ayrıca bacaların TS EN 1443 uyarınca işaretlenmesini ve üreticinin performans beyanı ile CE işaretlemesine ait belgeleri vermesini bekliyor.
Hesapta bizim projeden beklediğimiz girdiler şunlar:
- Kazanın ısıl kapasitesi ve yakıt cinsi (doğal gaz, sıvı yakıt vb.)
- Baca gazı sıcaklığı ve debisi (kazan üreticisinin teknik verisi)
- Kazan çıkışından bacaya bağlantı hattının boyu ve dirsek sayısı
- Bacanın toplam yüksekliği ve çatı çıkış noktası
- Kazan dairesine giren yanma havasının miktarı
Birden fazla kazan aynı bacaya bağlanacaksa hesap ayrıca yapılmalıdır; bu durumda şartname TS EN 13384-2 gibi çoklu bağlantıya ait standardı işaret eder. Sahada "bacanın çapı yeter, bir kazan daha bağlarız" yaklaşımı, çekiş sorunlarının en bilinen kaynaklarından biridir.
Kazan bacası ne kadar yüksek olmalı, nereye çıkmalı?
Yönetmeliğin ifadesi şöyle özetlenebilir: Baca çekişi azalmasın diye bacalar, mümkün ise komşu yüksek binalardan en az 6 m uzaklıkta yapılır ve ait olduğu bina mahyasının en az 0,8 m üzerine kadar çıkarılır. "Mümkün ise" ifadesi mesafe için bir esneklik tanır; ancak bu esnekliği kullanırken gerekçeyi proje üzerinde göstermek gerekir.
| Konu | Yönetmelikteki hüküm (Madde 58) |
|---|---|
| Baca sayısı | Her kazan için tercihan ayrı baca; soba ve şofben boruları kazan bacasına bağlanamaz |
| Komşu yapıya uzaklık | Mümkün ise komşu yüksek binalardan en az 6 m |
| Çıkış yüksekliği | Ait olduğu bina mahyasının en az 0,8 m üzerine kadar |
| Baca duvarı | 500 °C sıcaklığa dayanıklı malzeme; delikli tuğla ve briket kullanılamaz |
| İç ve dış yüzey | İç yüzey sıvanmayacaksa uygun derzlendirme; dış yüzey uygun biçimde sıvanır |
| Temizleme | Sıvı ve katı yakıtlı kazanlarda kurum temizleme menfezi; yılda en az iki defa yetkili kişilerce temizlik |
Pratikte mahya yüksekliği kadar çatı çıkışının nerede olduğu da önemlidir. Bacayı çatının rüzgâr gölgesine, yüksek bir komşu duvarın dibine ya da bir çatı çıkışının yanına koyduğumuzda çekiş dalgalanır. Bu yüzden çatı planı ve komşu parsel yükseklikleri, baca yerini sabitlemeden önce kontrol ettiğimiz belgelerdir.
Her kazan için ayrı baca gerekir mi?
Yönetmelik "tercihan ayrı" der; yani ayrı baca esastır, ortak bacaya ancak hesapla ve standarda uygun biçimde gidilebilir. Bunu bir muafiyet gibi okumuyoruz. Ortak bacada bir kazan çalışırken diğeri kapalıysa baca gazı kapalı kazana yönelebilir, çekiş dengesi bozulur ve temizlik de zorlaşır. Proje ayrı baca öngörüyorsa bunu değiştirmek için nedenimiz olmaz.
Kesin bir yasak da var: soba ve şofben boruları kazan bacasına bağlanamaz.
Baca malzemesi ve duvarı hangi şartı sağlamalı? Yoğuşmalı kazanda fark var mı?
Kazana ait baca duvarı, yönetmeliğe göre 500 °C sıcaklığa dayanıklı malzemeden yapılır; delikli tuğla ve briket kullanılmaz. Baca iç yüzeyi sıvanmayacaksa derzlendirme biçimi projede seçilir, dış yüzey ise uygun şekilde sıvanır.
Bugün birçok projede örme kagir baca yerine paslanmaz çelik, çift cidarlı yalıtımlı ya da kompozit baca sistemleri görüyoruz. Bunlar için belirleyici olan yönetmelikteki tek bir sıcaklık değeri değil, bacanın TS EN 1443'e göre plakasında yazan sınıfıdır: sıcaklık, basınç, yoğuşma direnci, korozyon direnci ve kurum yangınına dayanım gibi nitelikler plakada gösterilir. Baca sınıfı, bacaya hizmet eden cihazın gerektirdiğinden düşük olamaz.
Yoğuşmalı kazanda baca neden farklıdır?
Yoğuşmalı kazanda baca gazı sıcaklığı düşüktür ve gazın içindeki su buharı bacada yoğuşabilir. Oluşan yoğuşma suyu aşındırıcı olabildiğinden bu bacada korozyona dayanım sınıfı ve yoğuşma suyunun toplanıp tahliye edilmesi (drenaj) belirleyici olur. Teknik şartname de baca malzemesi ve korozyon sınıfı seçiminde yakıt cinsini, kükürt oranını, baca gazı sıcaklığını ve su buharı miktarını dikkate almamızı ister.
Yoğuşmalı kazan için kazan üreticisinin izin verdiği baca sistemi ve malzeme sınıfı esas alınır. Yönetmelikteki 500 °C ifadesiyle bu tür bir sistem arasında çelişki gibi görünen bir durum varsa, bunu şantiyede kendimiz yorumlamayız; proje müellifiyle yazılı olarak netleştiririz.
Kazan bacası nasıl temizlenir, kim yapar, kaç kez?
Yönetmeliğe göre sıvı ve katı yakıtlı kazanların bacalarının altında bir kurum temizleme menfezi bulunur ve baca yılda en az iki defa yetkili kişilere temizlettirilir. Bacaların temizliğinden bina sahibi ve yöneticisi sorumludur. Odun ve kömür gibi katı yakıtlarda ya da yüksek oranda is bırakan sıvı yakıtlarda sıklık artar: Yönetmelik borular için ayda bir, bacalar için iki ayda bir temizlik ister.
Temizliği kimin yapacağı konusunda yönetmelik, baca temizliğinin mahallin itfaiye teşkilatınca yapılacağını; itfaiyeden izin almış özel firmaların da çalışabileceğini belirtir. Doğal gaz kullanılan kombi ve şofbenler için ise yapım, yıllık bakım ve temizliği gaz dağıtım şirketlerinin belirlediği uzman kişilerin yapması öngörülür. Kazan bacasında hangi usulün uygulanacağını yerel itfaiye ve gaz dağıtım şirketinden teyit etmenizi öneririz.
Temizlik kolay yapılabilsin diye menfez şu özelliklere sahip olmalıdır:
- Bacanın en alt noktasında, kolay erişilebilir yerde olmalı,
- Kapağı sıkı kapanmalı, duman ve gaz sızdırmamalı,
- Sıva, yalıtım ya da başka bir tesisat parçasıyla kapatılmamalı.
Kazan dairesindeki diğer periyodik işleri kış öncesi toplu görmek isterseniz kazan dairesi bakımı kontrol listemiz işinize yarar.
Sahada nasıl yapıyoruz?
Baca imalatına başlamadan önce projedeki baca hesabını ve seçilen baca sistemini kontrol ederiz. Sonra sırayla şunları yaparız:
- Belge kontrolü: Baca elemanlarının plakasındaki TS EN 1443 işaretini, performans beyanını ve CE belgesini projedeki sınıfla karşılaştırırız. Sınıf düşükse malzeme şantiyeye alınmaz.
- Yerleşim kontrolü: Kazan çıkışı, bağlantı borusu ve bacanın eksen uyumunu; çatı geçişini ve kat geçişlerindeki boşlukları ölçüyle kontrol ederiz.
- Montaj: Elemanları üreticinin montaj talimatına uygun, kendi taşıyıcı parçalarıyla ve kazan çıkışından baca bitimine kadar gaz sızdırmaz biçimde birleştiririz.
- Menfez ve drenaj: Temizleme menfezini ve yoğuşmalı sistemlerde yoğuşma suyu drenajını, işin sonuna bırakmadan baştan yerine koyarız.
- Çatı çıkışı: Mahya üstü yüksekliği ve komşu yapıya mesafeyi projedeki değerlerle sahada ölçeriz.
- Test ve kayıt: Birleşimlerin sızdırmazlığını kontrol eder, sonuçları raporlarız. Baca gazı ölçümü ve brülör ayarı, kazanın devreye alınmasında kazan ve brülör servisiyle birlikte yapılır.
Sahada en sık gördüğümüz hatalar şunlar:
- Soba, şofben ya da ikinci bir kazanın hesapsız biçimde mevcut bacaya bağlanması,
- Temizleme menfezinin sıvayla ya da yalıtımla kapanması,
- Bacanın mahya üstünde gereken yüksekliğe çıkarılmaması,
- Kazan dairesine yeterli yanma havası girmemesi; çekiş bu yüzden bozulur,
- Bacanın yangın bölmelerinden ve döşemelerden geçtiği yerlerde boşlukların dikkatsizce kapatılması.
Bu yazıdaki sayısal değerler Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in Madde 58 metninden alınmıştır. Yönetmelik değişebilir; belediye ve itfaiye uygulaması da bölgeye göre farklılık gösterebilir. Projenize ait bağlayıcı şartlar için güncel mevzuat metnine ve proje şartnamesine başvurun.
Projede baca ve kazan dairesi birlikte nasıl ele alınır?
Baca kazan bağlantısının sonu, kazan dairesi tasarımının da bir parçasıdır. Kazan yerleşimi, yanma havası ve baca çıkışı birbirini etkiler. Mekanik tesisat işinde bu üçünü aynı pafta takımında görmek, saha değişikliklerini azaltır. Isıtma sistemlerinin kurulumuna dair genel çerçeve için mekanik tesisat hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Her kazan için ayrı baca gerekir mi?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik her kazan için tercihan ayrı baca kullanılmasını ister; soba ve şofben boruları kazan bacasına bağlanamaz. Ortak baca ancak hesapla ve standarda uygun biçimde düşünülebilir.
Baca ne kadar yükseklikte olmalı?
Yönetmelik, bacanın bağlı olduğu binanın mahyasından en az 0,8 m yukarı çıkarılmasını ve mümkün olduğunda komşu yüksek binadan en az 6 m uzakta yapılmasını ister. Toplam yükseklik ise çekiş hesabıyla belirlenir.
Baca temizliğini kim yapar, yılda kaç kez?
Sıvı ve katı yakıtlı kazan bacaları yılda en az iki defa yetkili kişilere temizlettirilir ve temizlikten bina sahibi ile yöneticisi sorumludur. Yönetmeliğe göre temizlik mahallin itfaiyesince ya da itfaiyeden izinli firmalarca yapılır.
Kazan bacası duvarı hangi sıcaklığa dayanıklı olmalı?
Yönetmelik kazana ait baca duvarlarının 500 °C sıcaklığa dayanıklı malzemeden yapılmasını ister; delikli tuğla ve briket kullanılamaz. Hazır baca sistemlerinde ise TS EN 1443'e göre plakada yazan sınıf cihazın gereksinimini karşılamalıdır.
Yoğuşmalı kazanda baca farklı mıdır?
Evet. Yoğuşmalı kazanda baca gazındaki su buharı yoğuşabildiği için korozyona dayanımı uygun bir baca sistemi ve yoğuşma suyu drenajı gerekir. Malzeme ve sınıf, kazan üreticisinin izin verdiği sisteme ve proje hesabına göre seçilir.