İçeriğe geç
Lintu Mühendislik
Mekanik Tesisat

Temiz su tesisatı boru seçimi: çelik, PPR ve paslanmaz hangisi uygun?

Yayın: 8 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi

Temiz su tesisatında tek bir en iyi boru yoktur; seçim hat tipine, sıcaklığa ve bağlantı yöntemine bağlıdır. Yazıda çelik, PPR ve paslanmaz boruyu, yük birimine göre çap hesabını, sıcak su sirkülasyonunu ve test sırasını anlatıyoruz.

Temiz su tesisatında tek bir "en iyi" boru yoktur; seçim hattın görevine, su sıcaklığına, bağlantı yöntemine ve işletme koşuluna göre yapılır. Bina içi sıcak ve soğuk dağıtımda bugün en çok PPR görürüz; makine dairesi ve kolon hatlarında galvanizli çelik, hijyen ve dayanım isteyen hatlarda paslanmaz boru öne çıkar. Hangisi seçilirse seçilsin, asıl belirleyici olan doğru çap, doğru genleşme çözümü ve teslimden önce yapılan basınç testidir.

Bu yazıda temiz su tesisatı malzemelerini sahadaki gözle karşılaştırıyor, çapın yük birimiyle nasıl bulunduğunu, sıcak su hattının neden sirkülasyon istediğini ve testin nasıl yürütüldüğünü anlatıyoruz.

Temiz su tesisatında hangi borular kullanılır?

Bina içi sıcak ve soğuk su tesisatlarında galvanizli çelik, plastik ve bakır borular kullanılabilir. Plastik grubun içinde PPR, PEX ve çok katmanlı borular yer alır. Bu yazıda, takvimdeki konuya uygun olarak çelik, PPR ve paslanmaz çeliği ele alıyoruz.

MalzemeBağlantı yöntemiGüçlü yönüDikkat edilecek nokta
Galvanizli çelikDişli, flanşlı, olukluMekanik dayanım, büyük çaplarda sağlam hatDiş açma ve sızdırmazlık işçiliği; yıllar içinde iç yüzeyde birikme
PPRFüzyon (soket) kaynağıPaslanmaz, kireçlenmeye ve iç yüzey pürüzlenmesine karşı avantajlı, hafifYüksek genleşme, askı aralığı, kaynak süresi ve sıcaklığı disiplini
Paslanmaz çelikPres bağlantı, kaynakDayanım, hijyen, düz iç yüzeyMalzeme sınıfının suya uygunluğu, farklı metalle temas, bağlantı conta uyumu

Standart tarafında bina içi içme ve kullanma suyu tesisatı için EN 806 serisi esas alınır. Türkiye'de bu serinin Bölüm 1 (Genel), Bölüm 2 (Tasarım), Bölüm 3 (Boru ölçülendirmesi, basitleştirilmiş metot) ve Bölüm 5 (İşletme ve bakım) TS EN olarak yayımlanmış görünür. Hangi baskının geçerli olduğunu her projede şartnameden teyit ediyoruz.

Galvanizli çelik boru ne zaman tercih edilir?

Galvanizli çelik boru iki ucu dişli, altı metre civarı boylarda üretilir ve sıva altına döşenebilir; döşeme veya ıslak zemin altına döşenmesi uygun görülmez. Mekanik dayanımı yüksek olduğu için makine dairesi bağlantılarında, sayaç ve hidrofor çıkışlarında, büyük çaplı kolon ve ana dağıtım hatlarında hâlâ kullanılır.

Sahada gördüğümüz sınırlar şunlardır:

  • Diş açılan noktada çinko kaplama zedelenir; bu yüzden dişli birleşimde doğru keneviri/sızdırmazlık malzemesi ve diş boyu önemlidir.
  • Ömür, galvaniz kalınlığına ve işletme koşuluna bağlıdır; sıcaklık ve basınç arttıkça kısalır.
  • Bakır ve paslanmaz gibi farklı metallerle birleştirilen noktalarda pil etkisi oluşabilir; ayırıcı bağlantı elemanı kullanılması gerekir.

Binanın tamamında galvanizli boru kullanmak bugün daha az tercih edilir; konut ve ofislerde bina içi dağıtımda plastik borular öne geçmiştir.

PPR boruda nelere dikkat ediyoruz?

PPR (polipropilen random kopolimer) boru ve ek parçaları sıcak ve soğuk su tesisatları için TS EN ISO 15874 serisine göre üretilir. Birleşim, boru ve ek parçanın ısıtıcı pafta ile ısıtılıp birbirine geçirilmesiyle yapılan füzyon kaynağıdır. Doğru yapıldığında birleşim tek gövde gibi çalışır; yanlış yapıldığında sızıntı genellikle ilk yıllarda ortaya çıkar.

PPR'nin en çok hata çıkaran özelliği genleşmesidir. Plastik borular metal borulara göre çok daha yüksek genleşme katsayısına sahiptir ve bu, montajda hesaba katılmalıdır. Boy değişimi şu bağıntıyla bulunur:

ΔL = α × L × Δt (ΔL: boy değişimi, α: genleşme katsayısı, L: boru boyu, Δt: sıcaklık farkı)

Pratikte bunun anlamı şudur: Sıcak su hattı uzun düz gidiyorsa genleşmeyi dirsek dönüşleriyle (esnek kol), genleşme lirleri veya kompansatörlerle karşılamak gerekir. Hattı iki ucundan sıkı sabitlemek, borunun duvarda eğilmesine ya da bağlantıyı zorlamasına yol açar. Sabit nokta ve kayar askı ayrımı proje aşamasında belirlenir.

Paslanmaz boru ne zaman mantıklı?

Su taşımak için kaynaklı paslanmaz çelik borular ve bağlantı elemanları TS EN 10312 kapsamındadır. Bu standart, su dahil kullanım amaçlı sıvıların taşınması için kaynaklı paslanmaz boruların teknik teslim şartlarını tanımlar. Paslanmaz boruyu genellikle şu durumlarda öneririz:

  • Hijyen hassasiyeti yüksek binalarda (sağlık yapıları, gıda ve ilaç tesisleri gibi) ya da su kalitesinin korunmasının öncelikli olduğu hatlarda,
  • Pompa odası, teknik hacim ve görünür geçişlerde, mekanik darbe ve dış etkiye maruz kalan yerlerde,
  • Plastik borunun yüksek sıcaklık veya mekanik zorlanma nedeniyle sınırda kaldığı hatlarda.

Pres bağlantıda en sık yapılan hata, borunun uç kısmının temiz kesilmeden, çapaksız ve derinlik işareti yapılmadan preslenmesidir. Contası takılı olmayan ya da yanlış sıkılmış bağlantı basınç testinde bunu belli eder; ancak test yapılmazsa çok geç fark edilir.

Boru çapı yük birimine göre nasıl bulunur?

Boru çapını armatür sayısına bakarak tahmin etmek yerine yük birimi (LU) yöntemiyle hesaplıyoruz. TS EN 806-3, içme suyu tesisatlarında boru boyutlandırması için bu basitleştirilmiş yöntemi tarif eder. Yangın söndürme sistemlerinin boru boyutlandırmasını kapsamaz; o hatlar kendi standardıyla boyutlandırılır.

Hesap sırası şöyledir:

  1. Armatür listesi çıkarılır. Lavabo, evye, klozet, duş, çamaşır makinesi gibi her cihazın yük birimi standarttaki tablodan alınır.
  2. Yük birimleri toplanır. Her kolon ve her dal hattı için, o hattın beslediği cihazların toplamı bulunur.
  3. Tasarım debisine çevrilir. Toplam yük birimi, eşzamanlı kullanım olasılığını yansıtan tablo veya grafik üzerinden tasarım debisine dönüştürülür. Tüm cihazların aynı anda açılacağı varsayılmaz; bu yüzden toplam debi, cihaz debileri toplamından çok daha düşüktür.
  4. Çap seçilir. Her hat için debiye göre boru çapı seçilir ve boru hızı ile birim boydaki basınç kaybı kontrol edilir.
  5. Basınç dengesi doğrulanır. Kat yüksekliği farkı, şebeke veya hidrofor basıncı, en elverişsiz (en uzak ya da en yüksek) musluktaki asgari basınç ve izin verilen azami tesisat basıncı birlikte değerlendirilir. Bu sonuç, bir kolonun kaç kata hizmet edeceğini de belirler.
Not

Yük birimi değerleri, hız sınırları ve eşzamanlılık eğrileri standart baskısına ve boru malzemesine göre değişir. Biz bu yazıda sayı vermiyoruz; ilgili standart baskısı ve boru üreticisinin teknik verisi birlikte kullanılmalıdır. Hidrofor ile çalışan binalarda çap hesabı, pompa seçimiyle birlikte düşünülmelidir: Hidrofor seçimi nasıl yapılır? Debi, basınç ve tank hesabı adım adım.

Sıcak su hattında hangi boru kullanılır, sirkülasyon neden gerekir?

Sıcak su hattında malzeme, işletme sıcaklığına ve basıncına dayanmalı; genleşmeyi karşılayabilmelidir. PPR bu yüzden yaygındır, ancak sıcak su hattında paslanmaz ve galvanizli çelik de kullanılabilir. Önemli olan, boru üreticisinin verdiği sıcaklık-basınç-ömür sınıfının projedeki işletme şartını karşılamasıdır; bunu belge üzerinden kontrol ediyoruz.

Sirkülasyon hattı, ısıtıcıdan en uzak noktadaki bekleyen suyu sürekli hareket ettirir. Bu iki sonuç doğurur: musluk açıldığında sıcak suyun geç gelmesi ve boşa akıtılan su azalır; ayrıca hat içinde ılık ve durgun su kalmaz. İkincisi hijyen açısından önemlidir. Sağlık Bakanlığı'nın Lejyoner Hastalığı Kontrol Programı Rehberi, sıcak su tanklarındaki su sıcaklığının yıl boyunca en az 60 °C'de tutulmasını ve tanka geri dönen suyun en az 50 °C olmasını söyler.

Bu iki değerin tutması için:

  • Sıcak su ve sirkülasyon borularının tamamı ısı yalıtımlı olmalı,
  • Sirkülasyon kolonları, dönüşte sıcaklık düşmeyecek biçimde debi ayarlı (balans vanalı) olmalı,
  • Çıkmaz dallar kısa tutulmalı; kullanılmayan bir hat sirkülasyon dışında kalıyorsa kalıcı olarak söküp tıkanmalıdır.

Donma riski olan hatlar için ayrıca bakınız: Tesisat donması nasıl engellenir?

Sahada nasıl yapıyoruz? Sıra, kontrol ve test

Temiz su tesisatını imalat ve montajıyla kendi ekibimiz yapar; testi yapılmamış tesisatı teslim etmeyiz. Sıramız şudur:

  1. Malzeme kabulü. Boru, ek parça ve conta belgeleri projedeki sınıfla karşılaştırılır; farklı üreticiden gelen boru ve ek parça aynı hatta karıştırılmaz.
  2. Askı ve sabit noktalar. Genleşme çözümü, askı aralığı ve sabit/kayar nokta ayrımı boru döşenmeden önce işaretlenir.
  3. Birleşim. PPR'de kaynak süresi ve ısıtma üreticinin tablosuna göre uygulanır, birleşim soğumadan zorlanmaz. Çelikte diş ve sızdırmazlık, paslanmazda kesim ve pres derinliği kontrol edilir.
  4. Doldurma ve hava alma. Hat alttan doldurulur, havası yüksek noktalardan tahliye edilir. Havası alınmamış hatta yapılan test yanıltır.
  5. Basınç testi. Test, EN 806-4'ün devreye alma bölümü ve proje şartnamesi esas alınarak su ile yapılır. Test basıncı, bekleme süresi ve kabul ölçütü şartnamede yazılan değerlerdir; biz sabit bir sayıyı genelleştirmiyoruz. Basınçlı havayla deney, depolanan enerji nedeniyle riskli olduğundan ancak şartnamenin izin verdiği ölçüde ve özel önlemle yapılır.
  6. Sıva ve şap öncesi kontrol. Gömülecek hatlar kapatılmadan önce test tekrarlanır ve manometre okumaları kayda geçer.
  7. Yıkama. Kullanıma almadan önce hat yıkanır; dezenfeksiyon istenen yapılarda şartname yöntemi uygulanır.
  8. Rapor. Test tarihi, basınç değeri, süre ve sonuç hat bazında raporlanır.

Sık gördüğümüz hatalar:

  • Hatta cihaz, hidrofor tankı veya ısıtıcı bağlıyken test yapmak; bu cihazlar test sırasında hattan ayrılmalıdır,
  • Plastik borunun ısınmayla basınç değiştirmesini hataymış gibi okumak ya da tersine, gerçek bir sızıntıyı sıcaklık etkisine bağlamak; bu yüzden sıcaklığı stabil tutup okumayı belli aralıklarla yapıyoruz,
  • Pres bağlantı yerlerini işaretlemeden bırakmak; preslenmeyen bağlantıyı testte aramak zaman kaybıdır,
  • Genleşme payı bırakmadan sıcak su hattını iki ucundan sabitlemek.

Pis su tarafındaki eğim ve havalık işleri farklı bir disiplindir; detayını Pis su tesisatı nasıl yapılır? yazımızda anlattık. Tüm sıhhi tesisat işlerimizi Mekanik Tesisat sayfamızda bulabilirsiniz.

Boru seçerken proje ve şantiye için kısa kontrol listesi

  • Hat tipi (soğuk, sıcak, sirkülasyon) ve işletme sıcaklığı belirlendi mi?
  • Seçilen malzemenin içme suyuna uygunluk belgesi ve ilgili TS EN standardı şartnameyle uyumlu mu?
  • Çap, yük birimi yöntemiyle hesaplandı mı; en elverişsiz musluktaki basınç doğrulandı mı?
  • Genleşme, sabit nokta ve askı detayı pafta üzerinde gösterildi mi?
  • Yalıtım ve sirkülasyon dönüş sıcaklığı hedefi tanımlı mı?
  • Test şartnamesi (basınç, süre, kabul ölçütü) ve rapor formatı sözleşmede yazılı mı?

Projeniz için malzeme seçimi, çap kontrolü veya test planı konusunda görüş almak isterseniz iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Temiz su tesisatında hangi boru malzemeleri kullanılır?

Bina içi sıcak ve soğuk su tesisatında galvanizli çelik, plastik (PPR, PEX, çok katmanlı) ve bakır borular kullanılabilir; paslanmaz çelik de su hatları için TS EN 10312 kapsamındadır. Seçim hat tipine, sıcaklığa ve proje şartnamesine göre yapılır.

Boru çapı yük birimine göre nasıl bulunur?

Her armatürün yük birimi standart tablosundan alınır, hat bazında toplanır ve tablo ya da grafikle tasarım debisine çevrilir. Sonra debiye uygun çap seçilir; hız, basınç kaybı ve en elverişsiz musluktaki asgari basınç kontrol edilir.

Sıcak su hattında hangi boru tercih edilir?

PPR en yaygın seçimdir, ancak paslanmaz ve galvanizli çelik de kullanılabilir. Önemli olan, borunun sıcaklık ve basınç sınıfının projedeki işletme şartını karşılaması ve genleşmenin hesaba katılmasıdır.

Temiz su tesisatı kullanıma almadan önce nasıl test edilir?

Hat doldurulup havası alınır, şartnamede yazılan basınçta ve sürede su ile basınç testi yapılır, basınç düşüşü izlenir, ardından hat yıkanır ve sonuçlar raporlanır. Test basıncı ve kabul ölçütü proje şartnamesi ile geçerli standarttan alınır.

Sıcak su sirkülasyon hattı neden gerekir?

Isıtıcıdan en uzak noktadaki suyun beklemesini önler; sıcak su daha çabuk gelir ve hatta ılık, durgun su kalmaz. Sağlık Bakanlığı rehberi, sıcak su tanklarının en az 60 °C'de tutulmasını ve tanka dönen suyun en az 50 °C olmasını söyler.

Kaynaklar

  1. Yapı Malzemeleri ve Binalar, Bina Tesisatı, Su Tedarik Sistemleri Standartları (TS EN 806 bölümleri)
  2. T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM – Lejyoner Hastalığı Kontrol Programı Rehberi
  3. Temiz Su Tesisatında Kullanılan Borular – Tesisat.org
  4. TSE – TS EN 806-3 kapsamı (GlobalSpec kaydı)
  5. Paslanmaz Çelik Boru Standartları – TS EN 10312

← Tüm yazılar