Merdiven basınçlandırma sistemi nedir, hangi binada zorunlu olur?
Yayın: 8 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi
Merdiven basınçlandırma, yangında kaçış merdivenine fanla temiz hava basarak dumanı dışarıda tutar. Zorunlu haller, 50 ve 15 Pa şartı, fan, şaft, menfez ve sahadaki test sırasını anlattık.
Merdiven basınçlandırma, yangın sırasında kaçış merdiveni kovasına dışarıdan fanla temiz hava basarak merdivenin içini bina içine göre yüksek basınçta tutan ve dumanın merdivene girmesini engelleyen sistemdir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, konutlar hariç binalarda merdiven kovası yüksekliği 30.50 m'yi aştığında, konutlarda yapı yüksekliği 51.50 m'yi aştığında ve 4'ten fazla bodrum kata hizmet veren merdivenlerde basınçlandırmayı şart koşar. Sistem çalışırken kapılar kapalıyken en az 50 Pa, kapı açıkken en az 15 Pa basınç farkı sağlanmalıdır.
Bu yazıda sistemin nasıl çalıştığını, hangi binalarda gerektiğini, fan hesabının mantığını, şaft ve menfez düzenini ve sahada hangi sırayla kurup test ettiğimizi anlatıyoruz. Madde numaraları yönetmeliğin mevzuat.gov.tr metnine göredir; yönetmelik zaman içinde değiştirildiği için projeye başlamadan güncel metni ve ilgili itfaiye müdürlüğünün görüşünü kontrol etmenizi öneririz.
Merdiven basınçlandırma sistemi nasıl çalışır?
Yönetmelik basınçlandırmayı, kaçış yollarındaki iç hava basıncını yapının diğer mekânlarına göre daha yüksek tutarak duman sızıntısını önleme yöntemi olarak tanımlar. Mantık basit: yangın katında duman oluşur, merdivenin içi ise daha yüksek basınçta olduğu için hava merdivenden kata doğru akar, kattan merdivene değil.
Sistemin temel parçaları şunlardır:
- Hava alma ağzı: Dış havayı alır.
- Basınçlandırma fanı: Havayı şafta ve merdivene basar.
- Basınçlandırma şaftı ve kanalı: Havayı üfleme noktalarına taşır.
- Üfleme menfezleri: Havayı merdiven kovasına verir.
- Aşırı basınç damperi: Merdivendeki fazla basıncı tahliye eder.
- Kontrol ve sensör grubu: Fan devrini basınca göre ayarlar, yangın paneliyle haberleşir.
Normal işletmede sistem çoğunlukla bekler. Yangın algılandığında devreye girer ve merdiveni kullanıcılar tahliye olurken dumansız tutar. İtfaiye ekipleri için de güvenli bir yaklaşma yolu oluşur.
Hangi binalarda merdiven basınçlandırma zorunludur?
Zorunluluk, Yönetmeliğin 89. maddesinde sayılan hallere bağlıdır:
| Durum | Gereken |
|---|---|
| Konut dışı binalar, merdiven kovası yüksekliği 30.50 m'den fazla | Kaçış merdivenleri basınçlandırılır. |
| Bodrum kat sayısı 4'ten fazla | Bodrum kata hizmet veren kaçış merdivenleri basınçlandırılır. |
| Yapı yüksekliği 51.50 m'den yüksek konutlar | Kaçış merdivenlerinin basınçlandırılması şarttır. |
| Acil durum asansörü | Asansör kuyusunun yangın etkisinde kalmaması için kuyu basınçlandırılır. |
Konutlarda ara kademe de vardır. Yapı yüksekliği 30.50 m ile 51.50 m arasındaki konutlarda birbirine alternatif, ikisi de korunumlu iki kaçış merdiveni istenir. Bunlardan en az birinde yangın güvenlik holü ya da basınçlandırma uygulanır. 51.50 m'den yüksek konutlarda ise yangın güvenlik hollü ve basınçlandırılan en az iki kaçış merdiveni şarttır.
Merdiven kovası yüksekliği ile bina yüksekliği her zaman aynı değildir. Bodrum katlara ve üst katlara hizmet eden merdiven aynı yuvadaysa, zemin seviyesinde yangına 120 dakika dayanıklı, duman sızdırmaz bir duvarla ayrılıp ayrı çıkış yapılmışsa merdiven yuvası için üst katların yüksekliği esas alınır. Sınırda kalan binalarda bu ayrıntı basınçlandırma gerekip gerekmediğini değiştirebilir; kararı proje aşamasında yazılı olarak netleştirin.
Yangın güvenlik holü ne zaman devreye girer?
Yönetmelik güvenlik holünü, kaçış merdivenlerine yangının ve dumanın geçişini engellemek için yapılan bölüm olarak tanımlar. Madde 34'e göre bu hollerin amacı merdivene duman geçişini engellemek, söndürme ve kurtarma ekiplerinin kullanımına hizmet etmek ve gerektiğinde engelli ya da yaralıların bekletilmesini sağlamaktır. Hangi binada gerektiğini yüksekliğe, kullanıma ve mevcut ya da yeni bina oluşuna göre madde metni belirler. Biz bunu proje aşamasında madde madde kontrol ederiz.
Basınçlandırma holde de yapılıyorsa merdiven tarafındaki basınç, hol tarafındakinden yüksek olacak şekilde bir basınç dağılımı kurulmalıdır. Yani hava merdivenden holün üzerinden kata doğru gitmelidir.
Basınç farkı kaç Pa olmalı?
Yönetmeliğe göre sistem çalışırken, tüm kapılar kapalıyken basınçlandırılan merdiven yuvası ile bina kullanım alanları arasındaki fark en az 50 Pa olmalıdır. Açık kapı durumunda fark en az 15 Pa olmalıdır.
Bu iki değer tek başına yeterli değildir, çünkü üst sınırı kapı belirler. Yönetmelik, basınçlı havanın ve kapı kapatıcının kapı üzerinde yarattığı kuvveti yenerek kapıyı açmak için kapı koluna uygulanması gereken kuvvetin 110 Newton'u geçmemesini ister. Basınç gereğinden yüksek kaçarsa insanlar kapıyı açamaz, bu da sistemin amacına ters düşer.
Bu yüzden yönetmelik, merdiven içinde oluşabilecek aşırı basınç artışlarını gidermek için aşırı basınç damperi ve frekans kontrollü fan gibi önlemler ister. Ölçüm tarafında kapı açma kuvvetini de kayda alırız.
Alt sınır 50 Pa, kapı açma kuvveti sınırı 110 N'dur. İkisini birlikte sağlayan bir aralık yakalamak, sahadaki ayarın asıl işidir.
Basınçlandırma fanı, şaft ve menfez nasıl düzenlenir?
Fan hesabı nasıl yapılır?
Fan hesabı, yönetmeliğin ilkesine dayanır: basınçlandırma havası miktarı, sızıntı alanlarından çevreye olan hava akışlarını karşılayacak düzeyde olmalıdır. Hesabın iskeleti şöyledir:
- Merdivenin sızıntı alanlarını çıkarırız: kapı çevresi aralıkları, kapı altı, sızdırmaz olmayan şaft ve duvar birleşimleri, pencereler, kablo ve boru geçişleri.
- Kapalı kapı durumu için, sızıntı alanı ile istenen basınç farkına göre debiyi hesaplarız. Orifis akışı gereği debi, toplam sızıntı alanı ve basınç farkının kareköküyle orantılı artar.
- Açık kapı durumunu ayrıca kontrol ederiz: kapı açıkken yönetmeliğin istediği en az 15 Pa fark ve açık kapıdan duman girişini engelleyecek hava hızı sağlanmalıdır.
- İki durumdan büyük olanı fan debisinin temeli yaparız, kanal ve menfez basınç kayıplarını ekleyerek fan basıncını belirleriz.
- Frekans kontrolü ve aşırı basınç damperi için çalışma aralığını tanımlarız.
Sızıntı alanı varsayımı hesabın en zayıf noktasıdır. Varsayılan sızıntı sahadaki gerçek sızıntıdan büyükse fan fazla büyür, küçükse yetmez. Bu nedenle devreye alma ölçümü hesabın doğrulaması olarak görülmelidir.
Şaft ve kanal
Basınçlandırma şaftı, havayı üfleme noktalarına taşır. Yönetmelik, mekanik duman kontrol sistemleri için tesis edilen havalandırma ve tahliye kanallarının çelik, alüminyum ve benzeri malzemeden yapılmasını ister. Şaft duvarı ve birleşimleri hava kaçırırsa, hesapladığınız debi boşa gider. Bu yüzden şaft sızdırmazlığına yapım sırasında dikkat ederiz.
Menfez ve üfleme noktaları
Üfleme düzenini yönetmelik tarif eder:
- Basınçlandırma havası doğrudan dışarıdan alınır ve egzoz çıkış noktalarından en az 5 m uzakta olur.
- Yüksekliği 25 m'den fazla olan kapalı merdivenlerde birden fazla noktadan üfleme yapılır.
- İki noktadan üfleme yapılıyorsa, üfleme noktaları arasındaki yükseklik en az merdiven yüksekliğinin yarısı kadar olur.
- Yapı yüksekliği 51.50 m'den fazla binalarda her katta veya en çok her üç katta bir üfleme yapılır.
Menfezlerin yerini ve sayısını merdivenin geometrisi ve kapıların konumuyla birlikte değerlendiririz. Menfez kapıya doğrudan hava üflerse kapı açma kuvveti artabilir ve ölçümde bu fark edilir.
Sistem yangın algılamayla nasıl devreye girer? Kanalda yangın damperi olur mu?
Yönetmelik, yangın hâlinde otomatik olarak gerekli kontrol fonksiyonlarını yerine getirecek acil durum kontrol sisteminin, merdiven yuvaları ve asansör kuyuları basınçlandırma cihazlarını devreye sokmasını ister. Pratikte yangın algılama paneli ya da kontrol modülü fan başlatma komutunu verir. Duman kontrol ve basınçlandırma sistemlerinin arıza ve konum değiştirme sinyalleri için yönetmelik ayrı izleme düzeni arar. Bu bağlantı adresli bir sistemle çok daha rahat izlenir; ayrıntı için adresli yangın algılama sistemi yazımıza bakabilirsiniz.
Yangın damperi konusunda yönetmelik açıktır: basınçlandırma sisteminin kanallarında yangın damperi kullanılmaz. Havalandırma kanalları için geçerli olan damper kuralı (yangın kompartımanı geçişlerinde damper, korunmuş şafta giriş çıkışta damper) basınçlandırma kanalına uygulanmaz. Sebep açıktır: yangın sırasında kapanan damper, sistemin görevini ortadan kaldırır.
Sahada nasıl yapıyoruz?
Basınçlandırma sistemi, yangın algılama, kapı ve inşaat işleriyle iç içedir. Bu yüzden sırayı baştan oturturuz:
- Proje ve mimari kontrolü: Merdiven kovası yüksekliği, şaft yeri, hava alma noktası ve egzoz uzaklığı projeyle sahada uyuşuyor mu bakarız.
- Şaft ve kanal imalatı: Kanalı çelik ya da muadili malzemeden imal edip montajlarız. Bağlantı ve geçişlerin sızdırmazlığını kontrol ederiz.
- Fan, menfez ve aşırı basınç damperi montajı: Üfleme noktalarını projedeki yerlere göre kurarız.
- Kapıların kontrolü: Merdiven kapılarının duman sızdırmaz olması ve kendiliğinden kapanması gerekir. Kapı kapatıcısının ayarı sonuçları doğrudan etkiler.
- Kontrol ve algılama bağlantısı: Fan komutu, sensör ve frekans kontrolü yangın paneliyle denenir.
- Devreye alma ölçümü: Kapılar kapalıyken merdiven ile kat arasındaki basınç farkını ölçeriz. Ardından açık kapı durumunu ve kapı açma kuvvetini deneriz. Ölçümleri rapora yazarız.
Testi yapılmamış tesisatı teslim etmiyoruz. Basınçlandırmada bu, ölçüm raporu olmadan işi kapatmamak demektir.
Sahada en sık gördüğümüz hatalar şunlar:
- Kanala, her kanalda olduğu gibi yangın damperi konması.
- Hava alma ağzının egzoz çıkışına yakın bırakılması.
- Şaft birleşimleri ve geçişlerinin açık kalması; debi kaçar, basınç tutmaz.
- Aşırı basınç damperinin atlanması ya da ayarsız bırakılması; kapılar zor açılır.
- Kapı kapatıcılarının, contaların ve kapı altı aralıklarının son işlerde unutulması.
- Devreye almanın yalnızca fanın dönmesine bakılarak yapılması.
Havalandırma ve duman kontrolü tarafındaki işlerimiz için havalandırma tesisatı sayfamıza, yangın paneli ve algılama tarafı için yangın algılama ve söndürme sayfamıza bakabilirsiniz. Projenize özel soruları iletişim sayfasından iletebilirsiniz.
Karar verirken neye bakmalı?
- Merdiven kovası yüksekliği ve bodrum kat sayısını belgeleyin; basınçlandırma gerekliliği buradan çıkar.
- Güvenlik holü olup olmadığını erken belirleyin; basınç dağılımı buna göre kurulur.
- Hesapta sızıntı alanı varsayımını yazılı tutun ve devreye almada ölçümle kıyaslayın.
- Kanalda yangın damperi bulunmadığını projede ve sahada kontrol edin.
- Yangın paneli ile fan bağlantısının testini kabul sürecine dahil edin.
Güncel yönetmelik metnini ve itfaiyenin görüşünü esas almanızı öneririz. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; projeye özel karar yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
Merdiven basınçlandırma hangi binalarda zorunludur?
Yönetmeliğin 89. maddesine göre konutlar hariç binalarda merdiven kovası yüksekliği 30.50 m'den fazlaysa, 4'ten fazla bodrum kata hizmet veren merdivenlerde ve yapı yüksekliği 51.50 m'den yüksek konutlarda basınçlandırma şarttır.
Basınçlandırmada merdiven ile bina arasındaki basınç farkı kaç Pa olmalı?
Kapılar kapalıyken en az 50 Pa, açık kapı durumunda en az 15 Pa olmalıdır. Kapı kolundaki açma kuvvetinin 110 Newton'u geçmemesi de istenir.
Basınçlandırma fanı nasıl hesaplanır?
Debi, merdivenin sızıntı alanlarından çevreye olan hava akışlarını karşılayacak şekilde hesaplanır. Kapalı kapı ve açık kapı durumlarından büyük olan esas alınır, kanal ve menfez kayıpları eklenerek fan basıncı belirlenir.
Basınçlandırma sistemi yangın algılama sistemiyle nasıl devreye girer?
Yönetmelik, acil durum kontrol sisteminin yangın hâlinde merdiven yuvası ve asansör kuyusu basınçlandırma cihazlarını otomatik olarak devreye sokmasını ister. Uygulamada yangın paneli ya da kontrol modülü fana çalışma komutu verir.
Basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılır mı?
Hayır. Yönetmeliğin 87. maddesine göre basınçlandırma sisteminin kanallarında yangın damperi kullanılmaz.