İçeriğe geç
Lintu Mühendislik
Yangın Güvenliği

Gazlı söndürme sistemi nedir, nasıl çalışır? Mahaller, standart ve saha kontrolü

Yayın: 8 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi

Gazlı söndürme sistemi, korunan odaya söndürücü gazı boru ve nozullarla boşaltan sabit sistemdir. Yazıda çalışma sırası, tercih edilen mahaller, yönetmelikteki hükümler, hesap girdileri ve sahada yaptığımız testler anlatılıyor.

Gazlı söndürme sistemi, yangın algılandığında korunan odaya silindirlerde saklanan söndürücü gazı boru hattı ve nozullar üzerinden boşaltan sabit, otomatik bir sistemdir. Su veya tozun ekipmana zarar vereceği mahallerde tercih edilir. Türkiye'de tasarımında Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 98. maddesine göre TS ISO 14520 esas alınır; sistem devreye girdiğinde sesli ve ışıklı uyarı vermek, havalandırma menfezlerini kapatmak ve yangın alarm sistemine bilgi göndermek zorundadır.

Bu yazıda sistemin nasıl çalıştığını, hangi mahallerde düşünüldüğünü, yönetmeliğin ne istediğini, hesapta hangi girdilerin belirleyici olduğunu ve sahada nasıl test ettiğimizi anlatıyoruz. Sayısal tasarım değerlerini bilerek yazmıyoruz; bunlar gaz tipine, mahale ve proje şartnamesine göre tasarım standardından alınır.

Gazlı söndürme sistemi nedir, hangi gazlar kullanılır?

Gazlı söndürme sistemi; basınçlı gaz silindirleri, tahrik (aktüatör) ve vana grubu, boru hattı, nozullar, algılama ve kumanda panosundan oluşur. Amaç, korunan hacmin tamamını kısa sürede söndürücü ajanla doldurmaktır. Bu yüzden sistem "hacim koruması" yapar; tek bir cihazı değil, kapalı bir odayı korur.

Kullanılan ajanlar genel olarak üç gruba ayrılır:

  • İnert (soy) gazlar: Argon, azot veya bunların karışımları. Ortamdaki oksijen oranını yangını sürdüremeyecek düzeye indirerek söndürür.
  • Kimyasal temiz gazlar: Halon alternatifi olarak geliştirilmiş maddeler. Piyasada ticari adıyla da anılan HFC-227ea bu gruptadır. Yangının ısısını çekerek ve yanma reaksiyonuna müdahale ederek söndürürler.
  • Karbondioksit (CO2): Oksijeni azaltarak söndürür. İnsan için tehlikesi yüksek olduğundan genellikle insansız mahallerde düşünülür.

Yönetmelik halon alternatifi gazlarla ilgili bir şart da koyar: Kullanılan gazın, ilgili standartlara göre belgelenmiş uzun süreli kullanım geçerliliğinin olması gerekir (Madde 98). Yani gaz seçimi yalnızca teknik değil, belge açısından da kontrol edilmelidir.

Gazlı söndürme sistemi nasıl çalışır?

Otomatik gazlı sistemde olay sırası genellikle şöyledir:

  1. Korunan odadaki dedektörler duman veya ısı algılar. Çoğu projede yanlış boşalımı önlemek için iki ayrı dedektör grubunun (çift tetikleme) doğrulaması aranır.
  2. Kumanda panosu ilk uyarıyı verir; sesli ve ışıklı ikaz devreye girer.
  3. Odadaki menfez, damper ve kapamalı açıklıklar kapanır, ilgili havalandırma kapatılır.
  4. Panoda ayarlanan gecikme süresi kadar beklenir. Bu süre, odadaki kişilerin tahliyesi içindir. Acil durdurma ve manuel tetikleme butonları bu aşamada kullanılır.
  5. Tahrik grubu silindir vanasını açar; gaz boru hattından nozullara gider ve odaya boşalır.
  6. Boşalım bilgisi (basınç anahtarı ve panodan gelen kontaklar) yangın alarm sistemine iletilir.
  7. Oda, söndürme konsantrasyonunu belirli bir süre koruyacak şekilde kapalı tutulur. Sonrasında itfaiye veya yetkili personel odayı kontrollü biçimde havalandırır.

Gaz, odanın her yerine hızlı ve dengeli dağılmalıdır. Bu yüzden boru çapları ve nozul yerleşimi hidrolik hesapla belirlenir. Elle açılan bir vana ya da "yaklaşık" boru çapı bu iş için yeterli değildir.

Gazlı söndürme sistemi hangi mahallerde tercih edilir?

Yönetmelik bir mahal listesi vermez; ölçüt verir. Madde 98'e göre suyun söndürme etkisinin yeterli görülmediği veya su ile reaksiyona girebilecek maddelerin bulunduğu, depolandığı ve üretildiği hacimlerde uygun tipte söndürme sistemi tesis edilir. Bu "uygun tip" her zaman gaz olmak zorunda değildir; köpük veya kuru toz da olabilir. Gaz, özellikle kalıntı bırakmaması ve ekipmana zarar vermemesi gereken hacimlerde öne çıkar.

Sahada gazlı sistemi en sık şu mahallerde düşünüyoruz:

  • Server ve bilgi işlem odaları
  • Elektrik pano odaları, UPS ve akü odaları, trafo ve dağıtım hücreleri
  • Telekomünikasyon ve kontrol odaları
  • Arşiv, kütüphane ve değerli evrak depoları
  • Jeneratör ve makine daireleri, bazı endüstriyel ekipman kabinleri

Karar verirken şu sorular belirleyicidir: Odada sürekli kişi çalışıyor mu? Oda yeterince kapalı kurulabiliyor mu? Boşalım sonrası ortam nasıl havalandırılacak? Suyla çalışan sprinkler sistemi zaten varsa gaz sistemi onun yerine mi, onunla birlikte mi düşünülüyor? Bu sorulara proje aşamasında net cevap verilmezse sonradan düzeltmek hem zordur hem de odanın mimari bütünlüğüne dokunur. Sprinkler tarafı için sprinkler sistemi yazımıza bakabilirsiniz.

Yönetmelik ve standart ne istiyor?

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te gazlı sistemleri doğrudan ilgilendiren hükümler Madde 98 ve Madde 75'te toplanır. Özet olarak:

MaddeNe söylüyor?
98 (1)Köpüklü, gazlı ve kuru tozlu sabit otomatik söndürme sistemleri; tesisin nitelik ve ihtiyaçlarına uygun, güncel, sertifikalı ve ilgili standartlara göre tasarlanır.
98 (2)Suyun yetersiz kaldığı veya su ile reaksiyona girebilecek maddelerin bulunduğu hacimlerde uygun tipte söndürme sistemi kurulur.
98 (3)Gazlı sistemlerin tasarımında TS ISO 14520 esas alınır. Boşalım sırasında veya sistem devreye girdiğinde, işleticiyi ve mahaldeki personeli uyaran, tahliyeyi sağlayacak sesli ve ışıklı uyarılar tesis edilmek zorundadır.
98 (4)Gazlı sistem uygulanan hacimdeki pencere, kapı veya duvardaki menfezler ile varsa havalandırma bacaları, yangın algılandığında ve gaz boşalım anında otomatik kapanacak şekilde tasarlanır.
98 (5)Halon alternatifi gazın, ilgili standartlara göre belgelenmiş uzun süreli kullanım geçerliliği olmalıdır.
75 (8)Gazlı, kuru kimyevi tozlu veya benzeri sabit söndürme sisteminin devreye girdiği, yangın alarm sistemi tarafından otomatik algılanmalıdır; bunun için söndürme sisteminin kontak çıkışları alarm sistemine giriş olarak bağlanır.

Pratikte TS ISO 14520 yanında projelerde EN 15004 ve NFPA 2001 gibi standartlar da anılır. Hangisinin esas alınacağı, yönetmeliğin yanı sıra proje şartnamesi ve ilgili kurumun görüşüyle netleşir. Maddelerin güncel metnini mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol etmenizi öneririz.

Not

Bu yazı teknik bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş değildir. Bir yapıda hangi hükmün nasıl uygulanacağına, onaylı proje ve ilgili itfaiye ya da idare görüşü ile karar verilir.

Gazlı söndürme sistemi hesabında hangi girdiler kullanılır?

Hesap, tasarım standardındaki yöntemle yapılır ve proje bazında değişir. Ancak girdiler aşağı yukarı hep aynıdır:

  • Korunan hacim: Odanın net hacmi; döşeme altı, asma tavan üstü veya yükseltilmiş zemin gibi ayrı korunacak boşluklar ayrıca değerlendirilir.
  • Tehlike tipi: Yanacak malzeme ve yangın sınıfı; tasarım konsantrasyonunu belirler.
  • Oda sıcaklığı ve yükseklik: Gazın yoğunluğunu ve gerekli miktarı etkiler.
  • Odanın sızdırmazlığı: Gazın söndürme konsantrasyonunu gereken süre boyunca koruyabilmesi için kaçak yüzeylerin bilinmesi gerekir.
  • Boru hattı: Silindirden nozula uzunluk, dirsek ve çap; boşalım süresini ve dağılımı etkiler.
  • İnsanlı mahal durumu: Seçilen gazın insan bulunan hacimlerdeki güvenlik sınırları standartta tanımlıdır.

Bu verilerin hepsi şantiyede değişebilir. Asma tavan yüksekliğinin, bir kapının ya da bir kablo geçişinin değişmesi hesabı bozar. Bu nedenle uygulama projesini sahadaki gerçek mahalle göre güncel tutmak gerekir.

Sahada nasıl yapıyoruz?

Mekanik ve yangın imalatını kendi ekibimizle yaptığımız için gazlı sistemlerde de sırayı şöyle kuruyoruz:

  1. Oda kontrolü: Bölme duvarlar döşemeden döşemeye mi çıkıyor? Kablo ve boru geçişleri sızdırmaz mı? Odanın kapı ve menfezleri sistemle uyumlu mu? Bunlar gaz boru hattından önce çözülmesi gereken konulardır.
  2. Boru imalatı ve montaj: Hat projedeki çap ve güzergâhla kurulur, askılar yeterli aralıkla sabitlenir, nozullar projedeki konumda ve yönde takılır.
  3. Boru hattı testi: Silindirler bağlanmadan önce hat, proje şartnamesindeki ve standarttaki yönteme göre test edilir; sonuç rapora yazılır.
  4. Silindir ve tahrik bağlantısı: Silindirler ancak tüm testler bittikten ve kontrol panosu hazır olduktan sonra bağlanır. Tahrik grupları emniyette tutulur.
  5. Oda sızdırmazlık ölçümü: Odanın kaçak yüzeyi ölçülür; sonuç tasarım varsayımıyla karşılaştırılır.
  6. Fonksiyon testi: Gaz boşaltmadan; dedektör, çift tetikleme, gecikme, sesli-ışıklı uyarı, manuel tetikleme, acil durdurma, menfez ve damperlerin kapanması ve yangın alarm sistemine giden kontaklar tek tek denenir.

Sık gördüğümüz hatalar şunlardır:

  • Odanın hacim ve sızdırmazlığı hesaba girdikten sonra değişmesi (ek kapı, yeni geçiş, kaldırılan bölme).
  • Menfez veya damperin kapanma sinyalinin panoya bağlanmaması; kapanmadığı fark edilmeden sistemin devreye alınması.
  • Söndürme panosunun kontağının yangın alarm sistemine giriş olarak bağlanmaması. Yönetmelik Madde 75(8) bunu açıkça ister.
  • Uyarı levhaları, ikaz lambası ve sesli uyarının odaya girişte ya da dışarıda eksik bırakılması.
  • Test raporu olmadan devreye alma.

Menfez ve damper tarafı havalandırma işiyle iç içe olduğu için bu kısmı havalandırma tesisatı ekibimizle birlikte koordine ediyoruz. Alarm tarafı için ise adresli yangın algılama sistemi yazımızda kontak ve zon mantığını bulabilirsiniz.

Gaz boşalırken ve sonrasında hangi önlemler gerekir?

Önlemlerin başında uyarı gelir. Yönetmelik, sesli ve ışıklı uyarının hem işleticiyi hem de mahalde çalışanları bilgilendirmesini ve tahliyeyi sağlamasını zorunlu tutar. Bunun yanında şunlara dikkat ediyoruz:

  • Odaya giriş kapısında ve çevresinde sistemin varlığını anlatan uyarı levhaları bulunur.
  • Kaçış yönü açıktır; odadaki kapılar içeriden kolayca açılır.
  • Boşalım sonrası oda, yetkili kişiler tarafından kontrollü biçimde havalandırılır; ortam güvenli hâle gelmeden girilmez.
  • Çalışanlar ve tesis yönetimi, alarmda ne yapılacağı konusunda bilgilendirilir.

Gazlı söndürme sisteminin periyodik kontrolü nasıl yapılır?

Kontrol aralığı ve kapsamı, tasarım standardı, üretici bakım talimatı ve proje şartnamesine göre belirlenir. Biz genel çerçevede şunlara bakıyoruz:

  • Silindirlerde basınç veya gaz miktarı kontrolü, vana ve bağlantılarda kaçak kontrolü
  • Tahrik ve manuel tetikleme gruplarının emniyetli biçimde fonksiyon denemesi
  • Dedektör, panel, sesli ve ışıklı ikaz ile menfez kapanma sinyallerinin denenmesi
  • Yangın alarm sistemine giden kontakların yeniden doğrulanması
  • Odada değişiklik olup olmadığının (yeni geçiş, açıklık, bölme) kontrolü; gerekirse sızdırmazlık ölçümünün yenilenmesi

Kontrolü kayıt altına almak, ileride bir denetimde de işinizi kolaylaştırır. Projenizdeki gazlı sistemi ya da mevcut bir sistemin durumunu birlikte değerlendirmek isterseniz Yangın Algılama ve Söndürme hizmetimiz kapsamında teknik ekibimiz size yardımcı olur.

Sık sorulan sorular

Gazlı söndürme sistemi hangi mahallerde tercih edilir?

Suyun veya tozun ekipmana zarar vereceği server ve bilgi işlem odaları, elektrik ve UPS odaları, telekomünikasyon ve kontrol odaları ile arşivlerde düşünülür. Yönetmelik bir liste vermez; suyun yeterli olmadığı hacimlerde uygun tipte söndürme sistemi kurulmasını ister (Madde 98).

Gazlı söndürme sistemlerinin tasarımında hangi standart esas alınır?

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Madde 98'e göre tasarımda TS ISO 14520 esas alınır. Projelerde EN 15004 ve NFPA 2001 de anılabilir; hangisinin esas alınacağı proje şartnamesi ve ilgili kurum görüşüyle belirlenir.

Gaz boşalırken hangi uyarılar ve önlemler gerekir?

Yönetmelik, boşalım sırasında veya sistem devreye girdiğinde işleticiyi ve mahaldeki personeli uyaran, tahliyeyi sağlayacak sesli ve ışıklı uyarıları zorunlu tutar. Ayrıca odadaki menfezlerin otomatik kapanması gerekir.

Gazlı sistem yangın alarm sistemine nasıl bağlanır?

Söndürme sisteminin devreye girdiğini bildiren kontak çıkışları yangın alarm sistemine giriş olarak bağlanır; böylece devreye girme alarm sistemi tarafından otomatik algılanır (Madde 75/8).

Gazlı söndürme sisteminin periyodik kontrolü nasıl yapılır?

Silindir basıncı ve kaçak kontrolü, tahrik ve manuel tetikleme denemesi, dedektör ve uyarı cihazları ile menfez kapanma ve alarm kontaklarının denenmesi yapılır. Aralık ve kapsam standart, üretici talimatı ve proje şartnamesine göre belirlenir.

Kaynaklar

  1. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BKK 2007/12937) – mevzuat.gov.tr

← Tüm yazılar