Hidrofor seçimi nasıl yapılır? Debi, basınç ve tank hesabı adım adım
Yayın: 8 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi
Hidrofor seçimi üç girdiye dayanır: eş zamanlı debi, gereken basınç ve tank hacmi. Sistemin nasıl çalıştığını, hesabın sırasını ve sahada devreye alırken yaptığımız kontrolleri anlatıyoruz.
Hidrofor seçimi üç değere dayanır: binanın aynı anda ihtiyaç duyduğu debi, en elverişsiz noktada istenen basıncı sağlayacak basma yüksekliği ve pompanın sık kalkıp durmasını önleyecek membranlı tank hacmi. Önce debi ve basınç belirlenir, pompa bu çalışma noktasına göre seçilir, sonra tank ve basınç şalteri (ya da frekans konvertörü) pompaya uyarlanır. Bu sırayı bozmak, genellikle ya yetersiz basınca ya da pompanın kısa aralıklarla devreye girip çıkmasına yol açar.
Hidrofor sistemi nasıl çalışır?
Hidrofor, şebeke ya da depo suyunun bina içinde yetersiz kalan basıncını yükselten bir pompa grubudur. Temel parçalar: bir ya da birkaç pompa, basma kolektörü, çek valfler, membranlı basınç tankı, basınç şalteri veya basınç transmitteri, manometre ve kumanda panosu.
Şalterli (basınç şalterli) sistemde çalışma şöyle ilerler:
- Tesisattan su çekildikçe hat basıncı düşer.
- Basınç, şalterde ayarlı alt basınca (
Halt) inince pompa devreye girer. - Basınç üst basınca (
Hüst) ulaşınca pompa durur. - Pompa dururken küçük çekişleri membranlı tank karşılar; böylece pompa her musluk açılışında çalışmaz.
Tankın içinde membran vardır; membran hava (gaz) bölgesi ile su bölgesini ayırır ve hava bölgesine belirli bir basınçta ön gaz basılarak kapatılır. Çek valf hem tank basıncının pompa tarafına gitmesini hem de tesisat basıncının pompayı etkilemesini engeller.
Frekans konvertörlü sistemde ise transmitter hat basıncını okur, konvertör pompa devrini kullanılan debiye göre ayarlar ve hat basıncını yaklaşık sabit tutar. Tank bu sistemlerde de bulunur, ancak daha küçük bir yardımcı rol üstlenir.
Hidrofor debisi nasıl belirlenir?
Debi, binadaki bütün armatürlerin toplam debisi değildir; aynı anda kullanılma ihtimali dikkate alınır. Sahada iki yöntemle karşılaşıyoruz:
- Günlük tüketim yöntemi: daire sayısı, kişi sayısı, kişi başı günlük tüketim ve eş zamanlılık faktörü çarpılır. Kaynaklarda kişi başı günlük tüketim için 100-150 litre aralığı, daire başına 4-5 kişi kabulü kullanılıyor.
- Yükleme birimi yöntemi: her armatüre bir yükleme birimi verilir; toplam birimden tasarım debisi okunur. Referans olarak 10 mm çaplı bir musluğun belirli akma basıncındaki debisi (0,25 l/s) 1 yükleme birimi kabul edilir. Avrupa standardı TS EN 806-3 de bu mantıkla boru boyutlandırması yapar; yangın söndürme sistemlerini kapsamaz.
Sadeleştirilmiş bir örnek: 40 daire, daire başına 4 kişi, kişi başı 150 litre/gün ve 0,35 eş zamanlılık için debi 8.400 l/saat, yani 8,4 m³/saat çıkıyor. 0,35 burada örnek bir kabuldür; kendi projenizde eş zamanlılık faktörünü proje müellifi belirler.
Hidroforu kullanım suyu için seçiyoruz. Yangın pompa istasyonu ayrı bir sistemdir; kendi standartlarına göre ayrı projelendirilir ve kullanım suyu hidroforuyla karıştırılmamalıdır.
Gereken basınç (basma yüksekliği) nasıl hesaplanır?
Basınç hesabı, en uzak ve en yüksek armatürün çalışabilmesi için pompanın karşılaması gereken toplam yüklerin toplamıdır:
| Bileşen | Ne anlama gelir? |
|---|---|
| Statik yükseklik | Hidrofor çıkışından en yüksek armatüre kadar kot farkı |
| Armatür akış basıncı | Armatürün çalışması için gereken asgari basınç |
| Boru ve fiting kayıpları | Kolon, yatay hat, dirsek, vana kayıpları |
| Cihaz kayıpları | Su sayacı, filtre, yumuşatma gibi ekipman kayıpları |
| Giriş basıncı | Şebekeden ya da depodan gelen basınç; varsa toplamdan düşülür |
Bir kaynaktaki sadeleştirilmiş örnekte 10 katlı, kat yüksekliği 3 metre olan binada 30 metrelik yüksekliğe %15 kayıp payı eklenir, 15 mSS akış basıncı konur ve gereken basınç yaklaşık 49,5 mSS (4,95 bar) bulunur. Bu bir mertebe göstergesidir; gerçek projede kayıplar boru çapı ve hat uzunluğuyla hesaplanır. Kayıpları çok düşük almak, üst katlarda su basıncının yetersiz kalmasının en yaygın sebebidir.
Pompa şalteri için alt basınç, bu hesaptan çıkan gereken basınçtır. Üst basınç ise alt basınca bir fark eklenerek bulunur. Kaynaklarda bu fark pompa sayısına ve kontrol tipine göre yaklaşık 1 ile 2,5 bar arasında veriliyor; üretici kılavuzlarında 2 bar civarı da öneriliyor. Fark çok küçük seçilirse pompa sık kalkıp durur.
Hidrofor tankı ne kadar olmalı?
Tank hacmi, pompanın saatte kaç kez kalkacağını sınırlamak için hesaplanır. DIN 1988'e dayanan formül şöyle verilir:
VE = 0,33 × Vmax × (Hüst + 1) / ((Hüst − Halt) × S)
Burada Vmax pompanın azami debisi (m³/saat), S izin verilen saatlik kalkış sayısıdır. Kaynaktaki örnekte Vmax = 11 m³/saat, Halt = 4,5 bar, Hüst = 6,5 bar ve S = 30 için 453 litre bulunuyor ve bir üst standart hacim olan 500 litre seçiliyor. Motor gücü büyüdükçe izin verilen kalkış sayısı düşer; örneğin 7,5 kW'a kadar motorlar için 30 civarı kabul ediliyor.
Hacimden ayrı iki değer daha belirlenir:
- Tank basınç sınıfı: tankın işletme basıncı, pompanın kapalı vanada (sıfır debide) basabileceği azami basınçtan yüksek olmalıdır.
- Ön gaz basıncı: pratik kural, alt basıncın yaklaşık %10 altıdır (
p0 ≈ 0,9 × Halt). Üretici kılavuzları 0,2 ile 0,5 bar arasında değişen farklar da verebiliyor; kurulumdaki tankın etiketi ve kılavuzu esas alınır.
Basınç şalteri nasıl ayarlanır?
Çoğu şalterde iki yay bulunur: büyük yay açma ve kapama basıncını birlikte kaydırır, küçük yay ise aradaki farkı belirler. Kullanılan model farklı olabilir; ayardan önce kapak altındaki işaretlere ve üretici kılavuzuna bakılır. Ayar sırasında enerji güvenliği şarttır ve basınç manometreden izlenir.
Alt ve üst basınç birbirine çok yakın ayarlanırsa pompa kısa aralıklarla çalışır, kontaktörler ve motor yıpranır. Şalter ayarı değiştirildiyse tankın ön gazı da yeni alt basınca göre yeniden kontrol edilmelidir.
Çok katlı binada hidrofor ve basınç düşürücü birlikte nasıl kullanılır?
Yüksek binada tek bir hidrofor, üst kata yetecek basıncı verince alt katlarda basınç gereğinden yüksek olur. Bu durumda iki çözüm uygulanır: kolonları bölgelere ayırmak (zonlama) ve alt bölgelere basınç düşürücü koymak. Bir kaynakta, giriş basıncının 5 barı aşması halinde basınç düşürücü ya da zonlama gerektiği belirtiliyor. Kesin eşik, boru ve armatürlerin basınç sınıfına ve proje şartnamesine bağlıdır.
Pratik sonuç: hidroforun basma basıncı üst bölgeye göre seçilir, alt bölgelerde düşürücü ile basınç kontrol altında tutulur. Düşürücünün çıkışına manometre, giriş tarafına filtre konması işletmeyi kolaylaştırır.
Sahada nasıl yapıyoruz?
Hidrofor odasında imalat ve devreye alma sırası genel olarak şöyledir:
- Yerleşim ve temel: pompa grubu için düz, titreşimi taşıyan temel; servis için etrafında çalışma boşluğu bırakılır.
- Emme ve basma hatları: çek valf ve kesme vanalarının akış yönü kontrol edilir; titreşim alıcı (esnek bağlantı) konur.
- Tank bağlantısı: tank, basma kolektörüne şalterin basınç değişimlerini zamanında algılayacağı şekilde, pompa grubuna yakın bağlanır. Güvenlik vanası da tank güvenliği için eklenir.
- Basınç ve sızdırmazlık testi: hat dolu halde basınçlandırılır, bağlantılar tek tek kontrol edilir; sonuç raporlanır.
- Ön gaz kontrolü: tank su basınçlı hattan ayrılıp boşken ön gaz ölçülür ve hesaplanan değere ayarlanır.
- Devreye alma: alt ve üst basınç, kapalı vana basıncı ve pompaların sıralı devreye girip çıkması manometreden izlenir; en uzak noktada akış basıncı kontrol edilir.
Sık yapılan hatalar:
- Ön gaz basıncının hiç ölçülmemesi ya da şalter ayarından sonra güncellenmemesi.
- Tank basınç sınıfının pompanın kapalı vana basıncına göre seçilmemesi.
- Çek valfin ters takılması veya hiç konmaması.
- Tek büyük pompa yerine, yük değişken olan binada yedekli ve kademeli grubun düşünülmemesi.
- Alt katlar için basınç düşürücü ya da zonlamanın projede yer almaması.
Bir hesap tablosu (Excel) kullanıyorsanız girdileri bu yazıdaki sırayla girin: debi, gereken basınç, pompa çalışma noktası, tank hacmi, ön gaz. Sonuç bir ön boyutlandırmadır; son karar proje müellifinin hesabına ve ilgili standartlara göredir.
Hidrofor seçerken proje aşamasında neye bakılmalı?
- Debi hesabının dayanağı (daire, kişi, eş zamanlılık ya da yükleme birimi) projede yazılı mı?
- Pompa çalışma noktası, hesaplanan debi ve basınç aralığında mı?
- Tank hacmi, basınç sınıfı ve ön gazı hesapla birlikte verilmiş mi?
- Pompa sayısı ve yedekleme düzeni, işletme sürekliliğine uygun mu?
- Hidrofor odasında servis boşluğu ve drenaj var mı?
Mekanik sistemlerin genel yapısı için Mekanik tesisat nedir? yazımıza, sahada pahalıya mal olan hatalar için mekanik tesisatta en pahalı 5 uygulama hatası yazımıza bakabilirsiniz. Sıhhi tesisat ve pompa odası imalatı için Mekanik Tesisat sayfamızda bilgi var.
Sık sorulan sorular
Hidrofor ne işe yarar?
Hidrofor, şebeke ya da depo suyunun basıncını yükselterek üst katlardaki armatürlerin yeterli basınçla su almasını sağlar. Pompa, basınç tankı ve basınç şalteri (ya da frekans konvertörü) birlikte çalışır.
Apartman hidroforu nasıl çalışır?
Hat basıncı alt basınca inince pompa devreye girer, üst basınca ulaşınca durur. Pompa dururken küçük su çekişlerini membranlı tank karşılar.
Hidrofor debisi ve basıncı nasıl belirlenir?
Debi; daire ve kişi sayısı ile eş zamanlılık faktöründen ya da yükleme birimi yönteminden bulunur. Basınç ise statik yükseklik, armatür akış basıncı ile boru ve cihaz kayıplarının toplamıdır; şebeke basıncı varsa düşülür.
Hidrofor tankı ne kadar olmalı?
Tank hacmi pompa debisine, alt-üst basınç farkına ve izin verilen saatlik kalkış sayısına göre hesaplanır. Basınç sınıfı pompanın kapalı vana basıncından, ön gazı ise yaklaşık alt basıncın %10 altından başlayarak kılavuza göre belirlenir.
Çok katlı binada hidrofor ve basınç düşürücü birlikte nasıl kullanılır?
Hidroforun basıncı en üst bölgeye göre seçilir, alt bölgelerde zonlama veya basınç düşürücü ile basınç kontrol altında tutulur. Düşürücü eşiği boru ve armatür basınç sınıfına bağlı olarak projede belirlenir.