Tesisat donması nasıl engellenir? Bina ve pompa odası için kış öncesi liste
Yayın: 8 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi
Don, boruyu en soğuk ve en az hareket gören noktasında yakalar. Yalıtım, don koruması, doğru gece işletmesi ve ısıtılan pompa odasıyla bu risk büyük ölçüde kapanır. Kış öncesi bina ve pompa odası listesini paylaşıyoruz.
Tesisat donmasını engellemenin yolu üç adımdan geçer. Soğuğa açık boruları baştan sona ve ek yerleriyle birlikte yalıtmak, yalıtımın yetmediği hatlara termostatlı ısıtıcı kablo koymak, binayı ve pompa odasını gece ve tatilde de donma sınırının üzerinde tutmak. Yalıtım donmayı geciktirir, durdurmaz. Suyun hareketsiz kaldığı ve dış sıcaklığın uzun süre sıfırın altında kaldığı yerde asıl koruma ısıdır.
Yangın pompa odasında bu iş ayrıca bir yönetmelik şartıdır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, elektrik motorlu pompalar için +4 °C, dizel motorlu pompalar için +10 °C üzerinde sıcaklığın sürekli sağlanabilmesini ister. Aşağıda binanın genelinden pompa odasına doğru, sahada baktığımız sırayla gidiyoruz.
Borular neden donar, nerede donar?
Su donarken genleşir. Boru ya da bağlantı bu genleşmeye dayanamazsa çatlar. Çoğu zaman hasar donduğu anda değil, buz çözüldüğünde, yani su sızmaya başladığında fark edilir.
Donma üç koşulun birleştiği yerde başlar: soğuk hava, hareketsiz su ve yetersiz yalıtım. Bu yüzden sorun genelde şu noktalarda çıkar:
- Dış duvar içinden ya da dış duvara yakın geçen düşey kolonlar ve şaft boşlukları,
- Çatı arası, çatı katı ve teras üzerindeki hatlar,
- Isıtılmayan bodrum, otopark, sığınak ve depo geçişleri,
- Su sayacı kutusu, bahçe musluğu, sulama hattı ve dış cephedeki yangın dolabı ya da hidrant bağlantıları,
- Kapı ve menfez önünde, sürekli hava akımı alan boru kesitleri,
- Havalandırma santralinin taze hava girişindeki ısıtma serpantini.
Dolaşımı süren sıcak su hattı, hareketsiz soğuk su hattından daha geç donar. Ama kazan ya da pompa durduğunda ısıtma tesisatı da aynı riske girer.
Kış öncesi bina için kontrol listesi nedir?
Kasım başında, ilk soğuk dalgadan önce şu listeyi tek turda gezmenizi öneriyoruz:
- Riskli hatları işaretleyin. Yukarıdaki noktaları bir kat planı üzerinde işaretlemek, tur boyunca hiçbirini atlamamanızı sağlar.
- Yalıtımı gözle kontrol edin. Ezilmiş, ıslanmış, açılmış ya da kemirgenlerin zarar verdiği yalıtım işini görmez. Eksikleri tamamlayın.
- Ek yeri, dirsek, vana ve flanşlara bakın. Donma çoğunlukla yalıtımın kesildiği ya da boşluk kaldığı yerde başlar.
- Dış hatlardaki suyu boşaltın. Bahçe musluğu ve sulama hattı gibi kışın kullanılmayan hatlar kapatılıp boşaltılır.
- Havalandırma açıklıklarını gözden geçirin. Kırık menfez ve kapanmayan kapı, boruyu doğrudan soğuk hava akımına açar. Kazan dairesindeki yanma havası menfezini ise don gerekçesiyle kapatmayın; bu güvenlik açısından ayrı bir risktir.
- Kazan dairesi ve sirkülasyon pompalarını deneyin. Kazan ve pompa bakımını soğuk gelmeden yapın. Kış öncesi bakım formumuz için kazan dairesi bakımı yazımıza bakabilirsiniz.
- Genleşme tankı ve sistem basıncını kontrol edin. Basınç kaybı, kışın sızıntıyı geç fark etmenize yol açar.
- Vana yerlerini bilen kişiyi belirleyin. Bir boru çatladığında ilk iş ana ve bölge vanasını kapatmaktır. Vana yerleri yöneticide ve nöbetçi personelde bilinmelidir.
Isıtılmayan mahaldeki boru nasıl yalıtılır?
Yalıtımın kalınlığı, malzemesi ve dış kaplaması projede, bölgenin dış hava koşuluna göre belirlenir. Burada tek bir değer vermek yanıltıcı olur. Uygulamada değişmeyen ilkeler şunlardır:
- Yalıtım boruyu eksiksiz sarar. Ek yerleri uygun bantla kapatılır; dirsek, tee ve vanalarda boşluk bırakılmaz.
- Yalıtım ıslanmaz. Dışarıda kalan hatlarda yağmura, güneşe ve mekanik darbeye dayanıklı bir dış kaplama gerekir.
- Yalıtım tek başına yetmediğinde, termostatlı ve kendini sınırlayan tipte ısıtıcı kablo kullanılır. Kablo boruya boydan boya, iyi temas edecek biçimde sabitlenir ve üzeri yine yalıtılır.
- Kablonun sıcaklık sensörü, hattın en soğuk kalacak noktasına konur.
- Plastik borularda kablo gücü ve türü, boru üreticisinin ve proje şartnamesinin sınırları içinde seçilir.
Isıtıcı kabloyu yalnızca donan noktaya çekmek sık yapılan bir hatadır. Hat en soğuk noktasında donar; o nokta korunursa don birkaç metre ileride oluşur. Korunacak bölüm baştan sona kablolanır.
Yalıtım ve kablo uygulamasını, tesisatın geri kalanıyla aynı disiplinde ele alıyoruz. Genel çerçeve için mekanik tesisat hizmetimize göz atabilirsiniz.
Gece ve tatilde kazan ile sirkülasyon pompası çalışmalı mı?
Binayı tamamen soğumaya bırakmak yerine, donma sınırının güvenle üzerinde bir "koruma sıcaklığı" tutmak daha güvenlidir. Gece ve hafta sonu için düşürülmüş sıcaklık programı, tesisata zarar vermeden enerji tasarrufu sağlar. Isıtmayı tamamen kapatmak ise ancak tesisat boşaltılmışsa güvenlidir.
Bu konuda şunlara dikkat ediyoruz:
- Kazan kontrol cihazı ya da bina otomasyonunda dış hava sıcaklığına bağlı don koruma fonksiyonu varsa devreye alınmış olmalıdır. Bu fonksiyon sıcaklık düşünce sirkülasyon pompasını çalıştırır, gerekirse kazanı da devreye sokar.
- Elektrik ya da yakıt kesintisinde bu koruma çalışmaz. Uzun süre boş kalacak binada kesinti riski ayrıca düşünülmelidir.
- Uzun tatilde bina boş kalacaksa, ısıtılmayan bölümlerin hatları boşaltılır. Karışımlı (antifrizli) devre kullanılıyorsa karışım oranı, tesisat malzemesi ve ekipmanla uyumu proje sorumlusu tarafından onaylanmalıdır.
- Bilinen bir arıza varsa kışa girmeden giderilir. Kışın kazan arızası, donma sorununa dönüşür.
Sistemdeki genleşme ve basınç dengesini hatırlamak isterseniz genleşme tankı yazımız bu konuda bir referanstır.
Yangın pompa odasında donma riski nasıl önlenir?
Yangın pompası aylarca çalışmadan bekler ve ihtiyaç duyulduğu anda ilk saniyeden çalışmak zorundadır. Pompa odası donarsa pompa, boru ve basınç ölçüm hatları zarar görür, sistem de en çok gerektiği anda devre dışı kalabilir.
Yönetmeliğin pompa odasıyla ilgili hükmü açıktır: pompa odası veya pompa istasyonunda elektrik motor tahrikli pompalar için +4 °C, dizel motor tahrikli pompalar için +10 °C üzerinde sıcaklığın sürekli sağlanabilmesi için uygun gereçler sağlanır. Kaynak olarak yönetmeliğin mevzuat.gov.tr metnini aşağıya ekledik; ilgili hüküm yangın pompalarını düzenleyen maddenin 9. fıkrasıdır.
Bu şartı sahaya şöyle çeviriyoruz:
| Konu | Yönetmelik şartı | Sahada kontrol |
|---|---|---|
| Elektrik motorlu pompa | +4 °C üzeri, sürekli | Odada ısıtıcı ve termostat var mı, çalışıyor mu? |
| Dizel motorlu pompa | +10 °C üzeri, sürekli | Oda sıcaklığı, motorun ön ısıtma düzeni ve yakıt durumu |
| Sıcaklık takibi | Sürekli sağlanabilmeli | Oda termometresi, mümkünse düşük sıcaklık alarmı |
Pratikte şunlara bakıyoruz:
- Isıtıcının elektrik beslemesi, pompa odası panosundan bağımsız ve kesintiye karşı korunmuş olmalıdır; sigortası atmış bir ısıtıcı kimsenin fark etmeyeceği bir arızadır.
- Oda kapısı, menfez ve kanal geçişleri soğuk hava sızdırıyor mu?
- Jokey pompa, basınç anahtarı ve impuls hatları gibi küçük çaplı boruların yalıtımı, gövdeden daha çabuk donacakları için ayrıca kontrol edilir. Jokey pompanın rolü için jokey pompa yazımıza bakabilirsiniz.
- Pompa odasını dış cepheye ya da toprağa açılan bir yan duvarla paylaşan depo ve su bağlantılarının yalıtımı tamamdır.
- Haftalık çalıştırma ve deneme kayıtlarına oda sıcaklığı da eklenir.
Isıtılamayan mahallerde, örneğin soğuk depo ya da açık otoparkta yangın söndürme hattı gerekiyorsa, hattın sürekli suyla dolu olması yerine farklı sistem tipleri (kuru borulu çözümler gibi) tasarım aşamasında değerlendirilir. Bu karar proje müellifinin ve ilgili yönetmeliğin alanındadır.
Sahada nasıl yapıyoruz?
Kendi imalat ve montajımızda donma riskini üç aşamada ele alıyoruz.
Montajda
- Soğuğa açık geçişleri, boru döşemeden önce proje ile birlikte işaretleriz.
- Yalıtımı, test ve basınç denemesi tamamlandıktan sonra sararız; test öncesi ek yerleri açık kalmalıdır ki sızıntı görülebilsin.
- Isıtıcı kablo gereken hatlarda kabloyu boruya boydan boya sabitler, sensörü en soğuk noktaya yerleştiririz.
Testte
- Basınç ve sızdırmazlık testleri raporlanır. Test bittiğinde, ısıtılmayan şantiyede suyla dolu hat bırakmayız. Test suyunu boşaltmak kışın en çok unutulan adımlardan biridir.
- Kış koşullarında teslim edilen sistemde pompa odası ısıtıcısını ve termostatını, devreye alma sırasında ayrıca çalıştırıp deneriz.
Sık yapılan hatalar
- Yalıtımı sadece düz boru gövdesinde yapıp vana ve dirseği açık bırakmak.
- Isıtıcı kabloyu yalıtımsız boruya sarmak ya da üzerini kapatmamak.
- Pompa odası ısıtıcısını kurup termostatını ya da beslemesini kontrol etmemek.
- Tatilde ısıtmayı tamamen kapatıp hatları boşaltmamak.
- Test sonrası suyu hatta bırakıp ısıtılmayan şantiyeyi kışa terk etmek.
Donan boru nasıl açılır, nelere dikkat edilir?
Boru donduysa acele etmeyin; yanlış müdahale çatlağı büyütür ya da yangın çıkarır. Önerdiğimiz sıra şu:
- Önce ana ya da bölge vanasını kapatın. Çatlak varsa çözülen buz su kaçağına dönüşür.
- Donan hattın ucundaki musluğu açın. Çözülen su ve basınç çıkış bulabilsin.
- Yalıtım varsa çıkarın ve boruyu yavaş ısıtın: ılık hava, ısıtıcı örtü ya da kablo kullanın; ısıtmaya musluğa en yakın taraftan başlayıp tesisatın içine doğru ilerleyin.
- Çözüldükten sonra tüm hattı gözle kontrol edin, vanayı yavaşça açın ve ek yerlerinde sızıntı olup olmadığına bakın.
Açık alev, sıcak su dökmek ve ıslak zeminde elektrikli alet kullanmak doğru değildir. Ani ısı değişimi boruda ve sayaç gövdesinde hasara yol açabilir. Çatlak varsa ya da su gelmiyorsa tesisatçı çağırın.
Yangın hattı donduysa durum daha ciddidir. Hattı hizmet dışı bırakmadan ve sorumluya haber vermeden müdahale etmeyin; sonrasında sistemin sızdırmazlığı ve işlevi kontrol edilmelidir. Periyodik kontrol sürecini yangın sistemi periyodik kontrolü yazımızda anlattık.
Bu yazı genel bilgi içindir. Kalınlık, kablo gücü ve sıcaklık değerleri her bina için proje ve ilgili yönetmelik çerçevesinde belirlenir.
Sık sorulan sorular
Tesisat donmasını önlemek için ne yapılır?
Soğuğa açık boruları ek yerleri dahil eksiksiz yalıtın, gerekli hatlara termostatlı ısıtıcı kablo koyun ve binayı gece ve tatilde de donma sınırının üzerinde tutun. Kullanılmayan dış hatların suyunu boşaltın.
Donan boru nasıl açılır, nelere dikkat edilir?
Önce vanayı kapatıp hattın ucundaki musluğu açın, sonra boruyu ılık hava ya da ısıtıcı örtüyle yavaşça, musluğa yakın taraftan başlayarak ısıtın. Açık alev ve sıcak su kullanmayın; çatlak şüphesi varsa tesisatçı çağırın.
Gece ve tatilde kazan ve sirkülasyon pompası çalışmalı mı?
Isıtmayı tamamen kapatmak yerine düşük bir koruma sıcaklığında tutmak ve varsa don koruma fonksiyonunu açık bırakmak daha güvenlidir. Isıtma tamamen kapatılacaksa hatlar boşaltılmalıdır.
Isıtılmayan mahaldeki boru nasıl yalıtılır?
Yalıtım boruyu, dirsek ve vanalar dahil boşluksuz sarmalı ve ıslanmaya karşı dış kaplamayla korunmalıdır. Yalıtımın yetmediği yerde kendini sınırlayan ısıtıcı kablo, termostatlı ve yalıtımın altında uygulanır.
Yangın pompa odasında donma riski nasıl önlenir?
Yönetmelik, pompa odasında elektrik motorlu pompalar için +4 °C, dizel motorlu pompalar için +10 °C üzerinde sıcaklığın sürekli sağlanabilmesi için uygun gereç ister. Pratikte ısıtıcı, termostat, bağımsız besleme, kapı ve menfez sızdırmazlığı ile küçük çaplı hatların yalıtımı kontrol edilir.