İçeriğe geç
Lintu Mühendislik
Mekanik Tesisat

Pis su tesisatı nasıl yapılır? Eğim, havalık ve temizleme kapağı

Yayın: 8 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi

Pis su tesisatı; yerçekimiyle akan, eğimi düzgün, havalığı çatıya çıkan ve temizleme kapakları erişilebilir bir boru sistemidir. Eğim, havalık, kapak, çap ve test konularını sahadaki sıra ve sık hatalarla anlatıyoruz.

Pis su tesisatı, ıslak hacimlerdeki cihazlardan gelen atık suyu yerçekimiyle toplayıp bina dışındaki pis su şebekesine ileten boru sistemidir. Doğru çalışması dört şeye bağlıdır: akış yönünde düzgün eğim, kolonların çatıya kadar uzanan havalığı, erişilebilir yerlerde temizleme kapakları ve debiye uygun boru çapı. Bina içi tasarım ve yapım için Türkiye'de esas alınan standart ailesi TS EN 12056'dır; kesin değerleri proje ve şartname belirler.

Bu yazıda sahada en çok sorulan konuları sırayla ele alıyoruz. Sayısal değer verdiğimiz yerlerde kaynağını belirttik. Standart metninden doğrulayamadığımız değerleri yazmadık; onlar için projenizdeki hesaba ve şartnameye bakmanız gerekir.

Pis su tesisatı hangi parçalardan oluşur ve hangi standarda göre yapılır?

Bina içinde sistem; cihaz bağlantı borusu, kat borusu, düşey kolon, bodrumdaki veya zemindeki toplama borusu ve bina çıkışındaki ana borudan oluşur. Ana boru bina dışında bir rögara bağlanır. Atık su kolonları bu hattın ana taşıyıcısıdır; kolonlar kat borularından gelen suyu aşağı taşır.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın yayımladığı makine tesisatı şartnamelerinde bina içi pis su tesisatının TS EN 12056-1, -2 ve -4 standartlarına uygun yapılması istenir. Bu serinin bölümleri kabaca şöyledir:

  • TS EN 12056-1: genel kurallar ve performans kuralları.
  • TS EN 12056-2: sıhhi tesisat boru sistemi, tasarım ve hesap.
  • TS EN 12056-3: yağmur suyu tesisatı.
  • TS EN 12056-4: atık su terfi tesisleri.

Pis su ile yağmur suyu tesisatı birbirinden bağımsız çözülür. Aynı şartnamelerde pis su tesisatının bina çıkışında yağmur suyundan ayrı toplanıp şehir pis su şebekesine bağlanması istenir. Pis su kolonuna yağmur suyu bağlamak sahada gördüğümüz ve sonradan sorun çıkaran hatalardan biridir.

Sistemin genel yeri için mekanik tesisat nedir, hangi paftalarda gösterilir yazımıza bakabilirsiniz.

Pis su borusu eğimi ne olmalı?

Tek bir sayı yoktur; projedeki değer esastır. Proje bir değer vermiyorsa, ÇŞB şartnamesi bina içindeki yatay pis su borularının %1,0 eğimle döşenmesine özen gösterilmesini ister. Bu ifade "aksi belirtilmedikçe" kaydıyla yazılmıştır.

Eğitim kaynaklarında farklı bir rakam da görürsünüz. Milli Eğitim Bakanlığı'nın (MEGEP) atık su tesisatı modülü yatay borular için %2 eğimi anlatır. Aynı modül, boru düz ve uzunsa ve çap büyükse eğimin %0,5'e kadar düşürülebileceğini, eğimin de %5'ten fazla olmaması gerektiğini söyler. Yani "kaç yüzde" sorusunun cevabı; çapa, boru uzunluğuna ve projeye göre değişir.

Eğimde iki yönlü hata yapılır:

  • Eğim yetersizse: su ağır akar, katı atık boruda kalır ve tıkanma başlar.
  • Eğim fazlaysa: su hızla gider, katılar boruda geride kalabilir. "Ne kadar dik, o kadar iyi" diye bir şey yoktur.

Dış pis su hatlarında rögarlar arasında eğim sabit tutulur. Şartnameler iki rögar arasında sabit eğimi ister; farklı eğim ancak proje gerektiriyorsa ve çap buna göre seçildiyse kullanılır.

Not

Eğimi şantiyede göz kararı vermiyoruz. Askı noktalarında kot alıyor, her yatay hattın başlangıç ve bitiş kotunu not ediyoruz. Boru döşendikten sonra su terazisiyle kontrol ediyoruz.

Havalık borusu neden gerekir, nasıl çıkılır?

Havalık borusu, pis su sisteminin iç basıncını atmosfere dengeler. Boru içinde su akarken emme veya basınç oluşabilir. Havalık olmazsa sifonlardaki su mührü çekilebilir, kötü koku ve gaz bina içine geçer. MEGEP modülü de havalık borusunun görevini bina içi atık su tesisatındaki hava basıncını sabit tutmak olarak anlatır.

ÇŞB şartnamelerindeki ana kurallar şöyle:

  • Pis su kolonları en üst katta havalık olarak devam eder ve atmosfere açılır. Ucunda pis su havalandırma şapkası bulunur.
  • Havalık boruları şaft içinde bırakılmaz; atmosfere açılması gerekir.
  • Atmosfere açılamayan kolonlarda, zorunlu durumda, uygun çapta otomatik havalandırma cihazı kullanılır.
  • Yüksek yapılarda pis su kolonları sekonder havalıklı olur. Sıhhi tesisat cihazlarının bağlantılarında da ihtiyaç halinde sekonder havalık yapılır.

Çatıdan ne kadar yükseğe çıkılacağı konusunda kaynaklar farklı rakamlar veriyor. Bu yüzden rakam yazmıyoruz; projedeki detay ve ilgili standart esastır. Çatıda şapkanın yerini, çatı kaplaması başlamadan önce çatı ekibiyle birlikte belirlemek işi kolaylaştırır.

Karıştırılan bir nokta: pis su havalığı ile mekanik havalandırma kanalı birbirinden bağımsızdır. Havalık borusunu bir havalandırma kanalına veya baca şaftına bağlamayız. Mekanik havalandırma tarafı için Mekanik Tesisat hizmet sayfamızdaki kapsama bakabilirsiniz.

Temizleme kapağı nereye konur?

Temizleme kapağı, boru tıkandığında içeriye müdahale edebileceğiniz noktadır. Şartnamelerde pis su kolonlarının en alt bölümüne konması istenir. Zeminde veya kat tavanında yoğun toplama borusu varsa, işletmede müdahale edilebilmesi için yeterli sayıda kapak kullanılır.

MEGEP modülü ek olarak, gerektiğinde yatay boruların birleşme ve dönüş noktalarına kontrol ve temizleme kapağı konmasını söyler. Biz sahada şu noktalara bakarız:

  • Her kolonun en alt, erişilebilir noktasına.
  • Yatay toplama hatlarında yön değişen ve birleşen yerlere.
  • Kapağın önünde bir kişinin çalışabileceği, aletin girebileceği boşluk olmasına.

Sık yapılan hata, kapağı yerleştirip sonra üzerini kapatmaktır. Şap, asma tavan veya kaplama, kapağın önüne gelirse işletmede tıkanma anında boru kırmak zorunda kalınır. Kapak yerini paftada işaretler, kaplama yapılmadan önce ekiplere ve mimari uygulamaya bildiririz.

Boru çapı ve düşey kolon çapı nasıl belirlenir?

Çap, bağlı cihazların yüküne göre TS EN 12056-2 hesabıyla ya da proje müellifinin kullandığı yöntemle belirlenir. Atık su kolon çapı için tüketim birimi veya deşarj birimi toplanır ve kolonun taşıyabileceği değerle karşılaştırılır. Yöntem standartta tanımlıdır; eğitim kaynaklarında tüketim birimi yöntemi de anlatılır.

TS EN 12056-2'de sistemler I, II, III ve IV diye ayrılır. Sistem IV, siyah su ile gri suyu ayrı toplayan yaklaşımdır. Hangi sistemin seçildiği, bağlantı yeri ve havalık düzenini de etkiler. Bu seçim projede yapılır; şantiyede değiştirilmez.

Sahada uyguladığımız birkaç ilke:

  • Akış yönünde boru çapı küçültülmez. Kolon aşağı indikçe yük artar; çap küçülmez.
  • Klozet bağlantısı yapılan boru için kaynaklar 100 mm'nin altına inilmemesini belirtir (Tesisat Dergisi, 266. sayı).
  • Katı atık öğütücüler pis su tesisatına bağlanmaz.
  • Her pis su kaynağına ayrı sifon konur.

Boru çapı kararı proje müellifine aittir. Biz projedeki çapı uygularız; çakışma ya da yer yetersizliği çapı değiştirmeyi gerektiriyorsa, hesabı proje sahibi ile birlikte yeniden doğrularız.

Sahada nasıl yapıyoruz: sıra, kontrol ve test

Pis su tesisatında işin sırası, kaybedilen zamanı belirler. Biz şu sırayı izleriz:

  1. Proje ve kot kontrolü: kolon yerleri, şaft ölçüleri, ana boru çıkışı ve şehir bağlantı kotu paftada doğrulanır. Şartname, bağlantı kotunun üstündeki hatların cazibeli, altında kalanların ise cebri (pompalı) çözülmesini ister.
  2. Kolon montajı: kolonlar kat hizasında kelepçelerle sabitlenir. Kolon yukarı havalık olarak devam eder.
  3. Yatay hatlar: askılar ve ayarlanabilir rotlarla düzgün eğim verilir. Pik boruda her boru parçası iki noktadan sabitlenir. Şartnamede askı elemanının boru ucundan tercihen 0,75 m uzaklıkta olması da yazılıdır.
  4. Temizleme kapakları: yerleri işaretlenir, erişim boşluğu bırakılır.
  5. Açık uçların tapalanması: montaj sırasında bitirilmemiş açık uçlar tapalanır; harç, moloz ve artık boruya girmez. Bu, tıkanıklık şikâyetlerinin önemli bir kısmını önler.
  6. Test ve rapor: kaplama ve boru kapama öncesinde yapılır.

Farklı malzemeden borular birbirine bağlanıyorsa özel contalı adaptör kullanılır. Pik ve plastik boruyu "sıkıştırıp" bağlamak sahada gördüğümüz bir başka sorun kaynağıdır.

Sızdırmazlık testi nasıl yapılır?

Test yöntemi şartnameye ve idarenin isteğine göre değişir. ÇŞB'nin bir şartname metninde sıra şöyledir: kaba tesisat tamamlanınca, cihazlar henüz takılmadan boru güçlü su akıntısıyla temizlenir. Sonra açık uçlar tapalanır, sistem suyla doldurulur ve sızdırmazlık denemesi yapılır. Görülen sızıntılar giderilir.

Aynı metinde, pis su borularının montajı bittikten sonra boru sisteminin 0-0,5 bar arasındaki basınçlı havayla veya duman ile denenmesi de istenir. Denemelerin idarenin belirleyeceği heyet önünde yapılacağı da yazılıdır. Kendi işlerimizde hangi yöntemin uygulanacağını işin şartnamesine göre belirler; sonucu tarih, hat ve test koşuluyla raporlarız.

AşamaNe kontrol edilir?Kayıt
Kaba montaj sonrasıEğim, askı, kolon sabitleme, açık uçların tapalanmasıKot ve foto kaydı
TestEk yerleri, kapak bağlantıları, cihaz bağlantılarıTest raporu
Kapama öncesiKapak erişimi, havalık devamlılığıTeslim kontrol formu

Pis su hattında yapılan hatalar gömüldükten sonra pahalıya çıkar. Bu konuda genel bir bakış için mekanik tesisatta en pahalı 5 uygulama hatası yazımızı da okuyabilirsiniz.

Proje aşamasında ve teslimde nelere bakılmalı?

Pis su tesisatı projesinde müteahhit ve şantiye mühendisi olarak şu başlıklara bakmanızı öneririz:

  • Kolon yerleri mimari plandaki şaftlarla uyuşuyor mu?
  • Her kolon çatıya havalıkla çıkıyor mu; çıkamayan yer için çözüm yazılmış mı?
  • Temizleme kapağı yerleri paftada işaretli mi?
  • Çap ve eğim değerleri paftada ya da hesapta açıkça yazılı mı?
  • Bağlantı kotu altında kalan katlar için pompalı çözüm var mı?
  • Yağmur suyu ayrı hatta mı?
  • Test yöntemi ve kabul koşulu şartnamede tanımlı mı?

Bu listede bir madde boşsa, imalata başlamadan proje müellifi ile netleştirmek en ucuz yoldur. Projenizin pis su kısmını birlikte gözden geçirmek isterseniz Mekanik Tesisat sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Pis su borusu eğimi ne olmalı?

Projedeki değer esastır. Proje bir şey belirtmiyorsa ÇŞB şartnamesi bina içi yatay pis su borularında %1,0 eğime özen gösterilmesini ister. Eğitim kaynaklarında %2 ve koşullu olarak %0,5 gibi değerler de geçer; çap ve boru uzunluğuna göre proje karar verir.

Havalık (ventilasyon) borusu neden gerekir?

Havalık, pis su sisteminin iç basıncını atmosfere dengeler. Böylece sifon suyu çekilmez, koku ve gaz bina içine geçmez. Kolonlar en üst katta havalık olarak devam edip atmosfere açılır ve şapkayla bitirilir.

Temizleme kapağı nereye konur?

Şartnamelere göre pis su kolonlarının en alt bölümüne konur. Yoğun yatay toplama hatlarında ve gerektiğinde birleşme ile dönüş noktalarında da yeterli sayıda kapak bulunmalıdır; kapak kaplamayla örtülmemelidir.

Düşey kolon çapı nasıl belirlenir?

Kolona bağlı cihazların yükü toplanır ve TS EN 12056-2'deki yönteme göre kolonun taşıyabileceği değerle karşılaştırılır. Seçilen sistem tipi (I-IV) çapı ve havalığı etkiler. Sonuç projede yazılıdır; kolon çapı akış yönünde küçültülmez.

Pis su tesisatı sızdırmazlık testi nasıl yapılır?

Yöntem şartnameye göre değişir. ÇŞB'nin bir şartname metni; açık uçlar tapalanıp suyla doldurularak deneme yapılmasını, ayrıca boru sisteminin 0-0,5 bar basınçlı havayla veya dumanla denenmesini ister. Sonuçlar tarih ve hatla birlikte raporlanmalıdır.

Kaynaklar

  1. ÇŞB Makine Tesisatı Genel Tasarım Teknik Şartnamesi – Sıhhi Tesisat
  2. ÇŞB Sıhhi, yangın, yağmur ve gaz tesisatı şartname metni
  3. MEB MEGEP – Atık Su Tesisatı modülü
  4. Tesisat Dergisi – Bina İçi Pis Su Borularının Havalandırılması
  5. Tesisat Dergisi 266. Sayı (Şubat 2018)

← Tüm yazılar