Genleşme tankı nedir, ne işe yarar? Isıtma tesisatında hesap ve ön basınç
Yayın: 7 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi
Genleşme tankı, ısıtma suyu ısındıkça artan hacmi karşılayıp tesisat basıncını güvenli aralıkta tutar. Açık ve kapalı tankın farkını, hacim hesabını, ön gaz basıncını ve arıza belirtilerini sahadan anlatıyoruz.
Genleşme tankı, ısıtma suyu ısındıkça artan hacmi karşılayan ve tesisat basıncını güvenli aralıkta tutan ekipmandır. Kapalı devrelerde membranlı (gaz yastıklı) tank, açık devrelerde atmosfere açık depo kullanılır. Tank hacmi; sistemin su hacminden, suyun genleşme oranından ve ön gaz ile işletme üst basıncından hesaplanır. Ön gaz basıncı ise projede belirlenen değere göre ayarlanır.
Genleşme tankı ne işe yarar, neden gerekir?
Su ısındığında hacmi büyür. Kapalı bir ısıtma devresinde bu fazla hacmin gidecek yeri yoktur. Genleşme tankı olmazsa basınç hızla yükselir ve kazandaki emniyet ventili her ısınmada su atmaya başlar. Soğuyunca devre tekrar eksik su ile kalır, basınç düşer ve sisteme yeniden su takviyesi gerekir.
Tankın görevi iki yönlüdür:
- Isınan suyun fazla hacmini depolar, soğuyunca sisteme geri verir.
- Basıncı, emniyet ventilinin açma değerinin altında ve pompanın emişinde yeterli bir değerin üzerinde tutar.
Yani tank bir "basınç tamponudur". Kazan, eşanjör, boru ve radyatörlerin zorlanmadan çalışması için tesisatın en küçük ama en çok unutulan parçalarından biridir.
Açık ve kapalı genleşme tankı arasındaki fark nedir?
Açık tank atmosfere açık çalışır ve içinde belirli bir iç basınç yoktur. Kapalı tank ise basınçlı bir gövdedir. İçindeki membran suyu gaz tarafından ayırır. Tesisat konumlandırma zorlukları nedeniyle bugün çoğunlukla kapalı tank tercih edilir.
| Özellik | Açık tank | Kapalı (membranlı) tank |
|---|---|---|
| Basınç | Atmosfere açık, iç basınç yok | Gaz yastığı ile basınçlı |
| Yerleşim | Tesisatın en üst noktasında, ısıtılmayan alanda donma riskine açık | Kazan dairesinde, kazan yakınında |
| Bağlantı | Gidiş ve dönüş emniyet boruları; bu borularda kapatma vanası olmaz | Tek bağlantı hattı; manometre ve emniyet ventili gerekir |
| Bakım noktası | Seviye ve hava ile temas | Ön gaz basıncı ve membran |
Açık tankta gidiş ve dönüş emniyet borularında herhangi bir kapatma vanası bulunmaması temel kuraldır. Kapalı tankta ise emniyet ventili ve manometre tankın ayrılmaz parçasıdır.
Genleşme tankı çalışma prensibi nedir?
Membranlı kapalı tankın içi bir diyaframla iki hazneye ayrılır: bir tarafta tesisat suyu, diğer tarafta önceden doldurulmuş azot ya da hava. Su hiçbir zaman tank çeliğine temas etmez, membrana temas eder.
- Soğuk sistem: Tankta çok az su vardır. Gaz tarafı ön gaz basıncındadır.
- Isınma: Su genleşir, fazlası tanka girer ve gazı sıkıştırır. Sistem basıncı yavaşça yükselir.
- Soğuma: Su büzülür, sıkışan gaz suyu tesisata geri iter. Basınç eski değerine döner.
Normal çalışmada gaz alıp verme olmaz. Basıncı, tankın içindeki gaz yastığı dengeler.
Hidrofor (sıhhi su) tankı benzer yapıdadır ama görevi farklıdır: pompanın sık start-stop yapmasını önler. Hesabı debi ve alt-üst basınca göre yapılır. Bunun için hidrofor seçimi yazımıza bakabilirsiniz. Bu yazı ısıtma devresindeki tankı ele alıyor.
Genleşme tankı hacmi nasıl hesaplanır?
Hesap dört adımda yapılır. Aşağıdaki yöntem Türkçe tesisat literatüründe yaygın olarak kullanılan klasik yaklaşımdır. Projede uygulanacak değerleri ilgili yönetmelik, standart ve proje şartnamesi belirler.
- Sistem su hacmi (Vs): Kazan, boru, radyatör ve eşanjörlerdeki toplam su miktarıdır. Tam bilinmiyorsa kazan kapasitesi ile ısıtıcı tipine bağlı bir katsayının çarpımıyla yaklaşık bulunur. Mümkünse boru ve cihaz hacimlerinden gerçek değer çıkarılır.
- Genleşen su (Ve): Vs × n. Burada n, suyun işletme sıcaklık aralığına göre tablodan alınan genleşme oranıdır.
- Tankta soğukken bulunan su (Vd): Nominal hacmi 15 litreye kadar olan tanklarda nominal hacmin %20'si, daha büyük tesislerde sistem suyunun %0,5'i alınır (Vd = 0,005 × Vs).
- Nominal hacim (Vn): Vn = (Vd + Ve) × (Ptü + 1) / (Ptü − Pgö)
Formüldeki Ptü tesisat işletme üst basıncı (bar), Pgö ise tankın ön gaz basıncıdır (bar). Ptü, emniyet ventili açma basıncından büyük olamaz. Pratikte genellikle açma basıncının yaklaşık 0,5 bar altı seçilir.
Örnek hesap (yalnız yöntemi göstermek için)
Sistem suyu 1000 litre, ortalama 90 °C için n = %3,55, Ptü = 2,5 bar, Pgö = 1,5 bar olsun.
- Ve = 1000 × 0,0355 = 35,5 litre
- Vd = 0,005 × 1000 = 5 litre
- Vn = (5 + 35,5) × (2,5 + 1) / (2,5 − 1,5) ≈ 142 litre
Bu değerin üstündeki ilk standart tank boyu seçilir. Paydadaki farka dikkat edin. Ön gaz basıncı ile üst işletme basıncı birbirine yaklaştıkça gereken hacim hızla büyür. Bu yüzden basınç değerleri tahmin edilmez, projeden alınır. Kataloğun "uygun" dediği tek bir tankı hesapsız seçmek sık yapılan bir hatadır.
Genleşme tankı kazan dairesinde nereye bağlanır, ön basınç nasıl ayarlanır?
Kapalı tank kazan dönüş hattına ve mümkün olan en kısa mesafeden bağlanır. Kazan emniyet ventili ile tank arasında vana bulunmaz. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın makina tesisatı şartnamesi de ısıtıcı cihaz ile genleşme tankı arasında vana kullanılmamasını, sistemin ek bir emniyet vanasıyla donatılmasını ve tank üzerinde manometre bulunmasını ister. Kazan dairesinin genel gereklerini kazan dairesi yönetmeliği yazımızda topladık.
Ön gaz basıncı için temel ilke şudur: Tankın bağlandığı noktadaki statik basınca göre ayarlanır. Su doldurulmadan önce gaz basıncı bu statik basınca eşitlenir. Fazlaysa gaz boşaltılır, azsa tamamlanır. Şartname de ilk işletmede membran basıncının projedeki ön gaz değerine göre ayarlanmasını ister.
Ön basıncı kontrol ederken şunlara uyuyoruz:
- Ölçüm tankın su tarafı boşken ve tank sistemden izole edilmişken yapılır.
- Isı kaynağı ve elektrikli cihazlar devre dışı bırakılır, su ortam sıcaklığına inene kadar beklenir.
- Aynı sistemde birden fazla tank varsa hepsinin ön gaz basıncı aynı olmalıdır.
- Ayarlanan değer tankın etiketine yazılır.
Sahada nasıl yapıyoruz?
Genleşme tankı için sahadaki sırayı kısa tutuyoruz, ama atlamıyoruz:
- Projeden değerleri alırız: Statik yükseklik, Ptü, emniyet ventili açma basıncı, tank hacmi ve basınç sınıfı. Tank gelince etiketiyle karşılaştırırız.
- Yerleşimi belirleriz: Dönüş hattına yakın, servis ve membran değişimi için erişilebilir bir yer seçeriz. Tank ağırlığı destek ya da zemin üzerinde taşınır, boruya yük bindirmeyiz.
- Bağlantıyı yaparız: Kazan ile tank arasında kesici vana bırakmayız. Emniyet ventilinin boşaltma borusu görünür ve güvenli bir noktaya yönlendirilir. Manometre okunabilir yerde durur.
- Ön gaz basıncını ayarlarız: Su dolumundan önce, tank izoleyken, projedeki değere göre yapar ve kaydederiz.
- Basınç testini yaparız: Tesisat, işletme koşullarına göre belirlenen deney basıncında denenir. Sonuç rapora yazılır. Değeri yazıya dökmüyoruz, çünkü proje ve şartname belirler.
- Isıtmayı devreye alıp izleriz: Sistem çalışma sıcaklığına çıkarken manometrede basıncın yükselip, soğuyunca tekrar eski değerine döndüğünü gözleriz. Emniyet ventili su atıyorsa teslim etmeyiz.
Sık gördüğümüz hatalar:
- Bakım sonrası tank hattındaki kesici vananın kapalı unutulması. Tank devre dışı kalır ve her genleşmede emniyet ventilinden su atar.
- Ön gaz basıncının tank suya bağlıyken ölçülmesi. Okunan değer gerçek ön basıncı göstermez.
- Hacmin "kataloğa bakarak" seçilmesi ve basınç farkının hesaba katılmaması.
- Tank erişimine yer bırakılmaması. Membran değişimi imkânsız hale gelir.
Sistemin genel yapısını görmek için mekanik tesisat hizmetimize göz atabilirsiniz.
Genleşme tankı arızası nasıl anlaşılır, membran ne zaman değişir?
En belirgin işaretler şunlardır:
- Emniyet ventilinden aralıklı ya da sürekli su damlaması.
- Basıncın ısınma ve soğumada aşırı oynaması, sık su takviyesi gerekmesi.
- Ön gaz basıncının düşmüş, tankın ise su ile dolu çıkması. Bu durum membranın deforme olduğuna işaret eder.
Yanlış ayarlı ön gaz basıncı da aynı belirtileri verir. Tank ya çok erken devreye girer ya da hiç girmez. Bu yüzden önce ön gaz basıncını, tank izoleyken ve su tarafı boşken kontrol ederiz. Gaz tarafı basıncı tutuyorsa sorun ayardır, tutmuyorsa membran ya da gövde sorunu vardır.
Membran değişimi, tankın tipine bağlıdır. Değiştirilebilir membranlı tanklarda membran yenilenir. Tek parça tanklarda tank komple değiştirilir. Her iki durumda da işlem; sistemin soğutulması, tankın izole edilmesi ve suyunun boşaltılması ile başlar. Sonrasında ön gaz basıncı yeniden ayarlanır ve sistem yeniden izlenir. Genleşme tankı bakımını, her ısıtma sezonu öncesi ön gaz basıncı kontrolüne eklemenizi öneririz.
Bu yazı genel bilgi içindir. Sizin tesisatınızın tank hacmi, ön gaz basıncı ve emniyet ventili ayarı projedeki hesaba ve ilgili standartlara göre belirlenir. Mevcut bir sistemdeki tankı değiştirmeden önce proje değerlerini kontrol edin. Sorunuz için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Açık ve kapalı genleşme tankı arasındaki fark nedir?
Açık tank atmosfere açık çalışır ve iç basıncı yoktur, kapalı tank ise membranlı ve gaz yastıklı basınçlı bir gövdedir. Kapalı tankta emniyet ventili ve manometre bulunması gerekir.
Genleşme tankı hacmi nasıl hesaplanır?
Sistem su hacmi ve suyun genleşme oranından genleşen hacim bulunur, tankta soğukken kalan su eklenir ve toplam, (Ptü+1)/(Ptü−Pgö) basınç oranıyla çarpılır. Değerleri proje ve ilgili standart belirler.
Genleşme tankı ön basıncı nasıl ayarlanır?
Tank sistemden izole, su tarafı boş ve sistem soğukken, gaz basıncı bağlantı noktasındaki statik basınca ya da projedeki ön gaz değerine getirilir. Fazla gaz boşaltılır, eksik gaz tamamlanır.
Genleşme tankı arızası nasıl anlaşılır?
Emniyet ventilinden su damlaması, basıncın aşırı oynaması ve sık su takviyesi tipik belirtilerdir. Tank su ile dolu ve ön gaz basıncı düşmüşse membran büyük olasılıkla bozulmuştur.
Genleşme tankı kazan dairesinde nereye bağlanır?
Kapalı tank kazan dönüş hattına, mümkün olan en kısa mesafeden bağlanır. Kazan ile tank arasında vana bulunmaz ve tank üzerinde manometre olur.
Kaynaklar
- Isıtma Tesisatı Genel Tasarım Teknik Şartnamesi (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı)
- Kapalı ve Açık Genleşme Deposu, Isıtma Tesisatı (hesap yöntemi)
- Enerji Verimliliği Portalı: Genleşme Tankı Nedir?
- Kapalı ve Açık Genleşme Deposu, Tesisat
- Membranlı genleşme tankı montaj, bakım ve kullanma kılavuzu (ön gaz basıncı kontrolü)