Jokey pompa nedir, ne işe yarar? Ana, yedek ve dizel pompa farkı
Yayın: 7 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi
Jokey pompa, yangın hattındaki küçük kaçakları telafi eden yardımcı pompadır. Yazıda ana, yedek ve dizel pompanın görevi, jokey ayarı, bağlantı mantığı ve pompa odası sıcaklık şartı sahadan anlatılıyor.
Jokey pompa, yangın tesisatını sürekli basınç altında tutan küçük bir yardımcı pompadır. Borulardaki küçük kaçaklar yüzünden basınç hafifçe düştüğünde ana yangın pompasından önce devreye girer, basıncı geri yükler ve durur. Böylece büyük pompa yalnızca gerçek su talebinde, yani yangında çalışır. Jokey pompa yangın suyu veren pompa değildir; ana ya da yedek pompanın yerine geçemez.
Jokey pompa ne işe yarar?
Sulu söndürme tesisatı, kullanılmadığı günlerde de dolu ve basınçlı bekler. Vana salmastrası, flanş ya da dişli bağlantılardaki en küçük sızıntı bile hattın basıncını yavaş yavaş düşürür. Basınç anahtarı bu düşüşü ana pompanın start değerine kadar bırakırsa, büyük motor kısa aralıklarla yol alır. Bu hem elektrik şebekesini hem pompayı hem de kaplini gereksiz yere yorar.
Jokey pompa bu döngüyü üstlenir: basınç düşer, jokey çalışır, basınç yükselir, jokey durur. Uluslararası pompa standardı NFPA 20, bu pompanın sistemi yangın olmayan koşullarda basınçlı tutmak ve ana pompanın küçük sızıntılar ya da hafif basınç dalgalanmaları için çalışmasını önlemek üzere kullanıldığını söyler.
Bir not: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 93. maddesinde jokey pompanın adı ya da tanımı geçmez. Terim, Bakanlığın internet sitesinde yer alan teknik şartname taslağında "kaçak giderme (jokey) pompası" olarak kullanılıyor; tanımın ve ayar mantığının dayanağı ise ağırlıklı olarak NFPA 20. Projede hangi dokümana atıf yapıldığını şartnameden kontrol etmek gerekir.
Yangın pompa istasyonunda hangi pompalar bulunur?
Halk arasında "yangın hidroforu" denen şey, bir pompa grubudur: pompalar, ortak emiş ve basma kolektörleri, vanalar, çek valfler, basınç anahtarları ve kumanda panosu. Evsel hidroforla karıştırılmamalı; hesap mantığı için hidrofor seçimi yazımıza bakabilirsiniz, ancak yangın pompası anma debi ve anma basınç değeriyle tanımlanır ve su kesintisiz verilmek zorundadır.
| Pompa | Görevi | Ne zaman çalışır? |
|---|---|---|
| Ana pompa | Sprinkler, yangın dolabı gibi sulu söndürme sistemlerine hesaplanan debi ve basıncı verir | Basınç, kendi start değerinin altına düştüğünde |
| Yedek pompa | Ana pompa çalışmadığında ya da yetersiz kaldığında devreye girer | Ana pompanın arızasında veya enerji kesintisinde |
| Jokey pompa | Küçük kaçakları telafi eder, hattı basınçta tutur | Normal işletmede, ana pompadan önce |
Yönetmeliğin 93. maddesi yedeklemeyi şöyle düzenler: sistemde tek pompa kullanılıyorsa aynı kapasitede yedek pompa olması gerekir. Birden fazla pompa varsa toplam kapasitenin en az %50'sini yedeklemek şartıyla yeterli sayıda yedek pompa kullanılır. Pompalar, kapalı vana basma yüksekliği anma değerinin en fazla %140'ı olacak şekilde seçilir; %150 debideki basma yüksekliği de anma değerinin %65'inden az olmamalıdır. Her pompanın ayrı bir kumanda panosu ve ayrı bir basınç anahtarı bulunur.
Yazının devamında "ana pompa" derken sistemi asıl besleyen pompayı, "yedek" derken ikinci pompayı kastediyoruz. Pompaların elektrikli mi dizel mi olacağı, yedeğin enerji kaynağıyla birlikte düşünülür.
Dizel yangın pompası ne zaman gerekir, nasıl çalışır?
Yönetmelik pompanın elektrik motoruyla çevrilebileceği gibi içten yanmalı motor ya da türbinle de çevrilebileceğini söyler. Dizel yedek pompa kullanılmıyorsa, yangın pompalarının enerji beslemesi güvenilir bir kaynaktan ve binanın genel elektrik sisteminden bağımsız sağlanır. Yani iki yol vardır: yedeği dizel yapmak ya da elektrikli pompaları bağımsız, güvenilir bir hattan beslemek. Hangisinin seçileceği yapının sınıfına ve onaylı projeye bağlıdır.
Dizel pompanın çalışma prensibi elektrikli olandan farklı değildir; fark tahriktedir. Kumanda panosu hattaki basıncı basınç anahtarından okur, basınç start değerinin altına düşünce dizel motora akü grubuyla marş verir. Bakanlığın teknik şartname taslağı, dizel pompanın hem elle hem otomatik çalıştırılabilmesini ve elektrikli kumanda panosuyla entegre olmasını ister.
Dizel pompanın güvence sayılması için yakıt, akü, egzoz, yanma havası ve soğutma tarafının da çözülmüş olması gerekir. Bu yüzden dizel pompa odası aynı zamanda bir yangın söndürme tesisatı işi olduğu kadar havalandırma ve ısıtma işidir.
Jokey pompa nasıl seçilir ve hesaplanır?
Jokey pompanın iki değeri vardır: debi ve basınç. İkisini de ana pompanın ve hattın ihtiyacından çıkarırız.
- Debi: NFPA 20'nin taslak metni, jokey pompanın izin verilen kaçak ve normal basınç düşüşlerini karşılayacak büyüklükte seçilmesini söyler. Yani ana pompa debisinin bir kısmı olarak değil, tesisatın gerçekçi kaçak payına göre düşünülür. Yaygın pratik kuralları vardır, ama kaynaktan kaynağa değişir; nihai değeri proje hidroliği ve şartname belirler. Aşırı büyük jokey, gerçek bir sprinkler açılmasında bile basıncı bir süre tutup ana pompanın start etmesini geciktirebilir.
- Basınç: Jokey pompanın durma noktası, ana pompanın kapalı vana basıncı ile emişteki en düşük statik basıncın toplamına eşit alınır. Başlama noktası, durma noktasının en az 10 psi (yaklaşık 0,68 bar) altındadır. Ana pompanın start noktası ise jokey start noktasının 5 psi (yaklaşık 0,35 bar) altına ayarlanır; ek pompalar için 10 psi'lik basamaklar kullanılır.
Varsayımsal bir örnekle gösterelim: ana pompanın kapalı vana basıncı 8 bar, emişteki en düşük statik basınç 1 bar olsun. Jokey durma noktası 9 bar olur. Jokey en geç 8,3 bar'da başlar, ana pompa yaklaşık 7,9 bar'da start eder. Bunlar ilkeyi göstermek için seçilmiş rakamlardır; gerçek ayarları projedeki pompa eğrisi ve şartname belirler.
Pompanın seçiminde ayrıca şunlara bakarız: santrifüj tip tercih edilir, hattaki en yüksek basınç bileşenlerin sınırını aşmamalı, ayrı bir basınç anahtarı ve ayrı çek valf-kapama vanası bulunmalı.
Jokey pompa bağlantı şeması nasıl kurulur?
Şemayı sözle tarif edelim; paftada pompa istasyonu detayına bakarken bu sırayı arayın:
- Yangın suyu deposundan ortak emiş kolektörü çıkar; her pompanın emişinde kapama vanası bulunur. Jokey pompanın emişi de bu depodan, ayrı ve küçük çaplı bir hatla alınır.
- Ana, yedek ve dizel pompa kendi emişlerinden su alır. Her birinin basma tarafında çek valf ve kapama vanası olur.
- Tüm basmalar ortak basma kolektöründe toplanır, oradan sprinkler ve yangın dolabı hattına çıkılır.
- Jokey pompanın çıkışı da çek valf ve vana ile aynı basma kolektörüne bağlanır.
- Her pompanın basınç anahtarı, kendi panosunun içindedir ve hattaki basıncı boru bağlantısıyla hisseder.
Basınç algılama hattı, NFPA 20'ye göre pompa kumanda panosunun algılama hattı gibi yapılır: uygun malzeme, çek valf ile kapama vanası arasından alınan bağlantı ve darbeyi sönümleyen küçük orifis. Bu ayrıntı atlanırsa basınç anahtarı yanlış okur, jokey sürekli devreye girip çıkar ya da gerçek bir talepte ana pompa geç start eder. Yönetmelik de basınç anahtarlarının su darbesine karşı korumalı ve ayarlandıktan sonra kilitlenebilir olmasını ister. Pompaların kumanda tipi için de basınç kumandalı, tam veya yarı otomatik denir; yarı otomatikte durdurma elle yapılır.
Sulu sistemin kendisini merak ediyorsanız sprinkler sistemi yazımızda pompadan sonrasını anlattık.
Yangın pompa odasında asgari sıcaklık kaç derece olmalı?
Yönetmeliğin 93. maddesi, pompa odası veya pompa istasyonunda elektrik motorlu pompalar için +4 °C, dizel motorlu pompalar için +10 °C üzerinde sıcaklığın sürekli sağlanabilmesi için uygun gereçlerin bulunmasını ister.
| Pompa tahriki | Oda sıcaklığı (üzerinde) |
|---|---|
| Elektrik motorlu | +4 °C |
| Dizel motorlu | +10 °C |
Kışa girerken sahada gördüğümüz tipik sorunlar şunlar:
- Pompa odasının ısıtması yalnızca binanın merkezi sistemine bağlı; bina kapanınca ya da şebeke gidince oda soğuyor.
- Havalandırma ya da duman menfezleri kapağı olmadan açık kalıyor, oda dışarıyla aynı sıcaklığa iniyor.
- Boru ve vana izolasyonu eksik, donma riski ilk gece yüküyle ortaya çıkıyor.
Isıtma ve havalandırma çözümünü pompa odası projesiyle birlikte düşünmek gerekir; bunun için mekanik tesisat tarafıyla koordine çalışırız.
Sahada nasıl yapıyoruz?
Pompa istasyonunu kaide ve emiş tarafından başlayarak kuruyoruz:
- Kaide ve hizalama: Pompa ve motor kaide üzerinde hizalanır; boru yükü pompa gövdesine bindirilmez, askı ve mesnetler bağımsız yapılır.
- Emiş hattı: Hava cebi oluşturmayacak eğim ve redüksiyon seçilir, vana ve filtre bakım için erişilebilir yerde olur. Dizel pompada yakıt, akü ve egzoz hattı ayrıca kontrol edilir.
- Kolektörler ve basınç anahtarları: Çek valf, kapama vanası ve basınç algılama bağlantıları projedeki sıraya göre yapılır; vanalar açık konumda kilitlenebilir olmalıdır.
- Basınç ve sızdırmazlık testi: Test basıncı ve süresi proje şartnamesine göre uygulanır; sonuç rapora geçer. Testten geçmeyen hattı teslim etmeyiz.
- Fonksiyon denemesi: Basınç anahtarı ayarlarını jokey, ana ve yedek pompa için sırayla yaparız. Basıncı kademeli düşürüp her pompanın doğru değerde start ettiğini, jokeyin ana pompadan önce devreye girdiğini görürüz.
- Enerji kesintisi denemesi: Ana enerji kesilince yedek ya da dizel pompanın start ettiği, panodaki faz ve akü uyarılarının çalıştığı kontrol edilir.
Sık yapılan hata: jokeyin durma noktasını ana pompanın start noktasından düşük bırakmak. Bu durumda her jokey çevriminde ana pompa da start eder. İkinci hata, pompa odası ısıtmasını ve havalandırmasını sonradan düşünmek; dizel pompa testte çalışsa bile soğuk bir odada kışın çalışmayabilir.
Bu yazıdaki ayar ve hesap ilkeleri genel bilgidir. Uygulanacak değerleri onaylı proje, yangın yönetmeliği ve itfaiye görüşü belirler. Mevcut bir istasyonun ayarını değiştirmeden önce tasarım değerlerini kontrol edin.
Mevcut ya da yeni bir pompa istasyonu için teknik görüşme isterseniz iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Jokey pompa ne işe yarar?
Yangın tesisatındaki küçük kaçakların yarattığı basınç düşüşünü karşılar ve hattı basınçlı tutar. Ana yangın pompasının gereksiz yere çalışmasını önler; yangın suyu vermez.
Yangın pompa istasyonunda kaç pompa bulunur?
Yönetmeliğe göre tek pompa varsa aynı kapasitede bir yedek pompa gerekir; birden fazla pompada toplam kapasitenin en az %50'si yedeklenir. Bunlara ek olarak genellikle bir jokey pompa bulunur.
Yedek pompa ve dizel tahrikli pompa ne zaman gerekir?
Yedek pompa yönetmelik gereği tek pompalı sistemde şarttır. Dizel yedek pompa kullanılmıyorsa pompaların enerjisi güvenilir bir kaynaktan ve binanın genel elektrik sisteminden bağımsız beslenmelidir.
Yangın pompa odasında asgari sıcaklık kaç derece olmalı?
Elektrik motorlu pompalar için +4 °C, dizel motorlu pompalar için +10 °C üzerinde sıcaklığın sürekli sağlanabilmesi gerekir. Bu şart Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 93. maddesinde yer alır.
Yangın pompası hangi sistemlere su verir?
Yangın pompaları sprinkler ve yangın dolabı gibi sulu söndürme sistemlerine basınçlı su sağlar. Pompa anma debi ve anma basınç değeriyle tanımlanır.
Kaynaklar
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr) – Madde 93
- Pressure Maintenance (Jockey) Pumps – NFPA 20 özeti, Fire Technology
- Engineering Considerations for Stationary Fire Pump Installations – ASPE
- Yangınla Mücadele ve Korunma Sistemleri teknik şartname taslağı – Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı