Konvansiyonel yangın alarm sistemi nedir? Ne zaman yeterli olur?
Yayın: 7 dk okumaYazan: Lintu Mühendislik teknik ekibi
Konvansiyonel yangın alarm sistemi, dedektör ve butonları zon adı verilen hatlarla panele bağlar. Küçük ve orta yapılarda yeterli olabilir. Bu yazıda çalışma mantığını, bağlantı şemasını, zon kararını ve sahadaki test sırasını anlatıyoruz.
Konvansiyonel yangın alarm sistemi, dedektör ve ihbar butonlarının "zon" denilen ortak hatlar üzerinden yangın paneline bağlandığı sistemdir. Panel alarmın hangi zondan geldiğini gösterir, o zondaki hangi cihazın tetiklendiğini göstermez. Bina küçükse, zonlar rahat gezilebiliyorsa ve ileride büyüme beklenmiyorsa konvansiyonel sistem yeterli olabilir. Bina büyüdükçe veya cihaz bazında bilgi gerektikçe adresli sistem daha doğru seçim olur.
Konvansiyonel yangın alarm sistemi nasıl çalışır?
Sistemin merkezinde yangın kontrol paneli (halk arasında yangın ihbar santrali) bulunur. Panelin her zon girişine, birbirine seri bağlanmış dedektörler ve ihbar butonları takılır. Hattın sonunda bir hat sonu direnci vardır. Panel bu hattan sürekli küçük bir akım geçirir ve akımın değişimini izler.
- Normal durum: Hat sonu direncinden belirli bir akım akar, panel "normal" der.
- Alarm: Bir dedektör ya da buton hattı kısa devre eder veya hat akımını artırır. Panel o zonun alarm ledini yakar, sirenleri çalıştırır.
- Arıza: Kablo kopar ya da dedektör tabanından çıkarılırsa hat sonu direnci devreden düşer. Panel bunu yangın değil arıza olarak gösterir. Hat kısa devre olursa da arıza ya da alarm ayrımı panelin izleme mantığına göre yapılır.
Hat sonu direncinin değeri panel üreticisine göre değişir. Panelin kılavuzundaki değeri kullanmak gerekir. Başka bir değerde direnç takılırsa panel hattı doğru izleyemez.
Bağlantı şeması nasıl okunur?
Konvansiyonel sistemin bağlantı şeması basit bir "seri hat" mantığına dayanır:
- Panelin zon çıkışından çıkan iki damarlı kablo ilk dedektör tabanına gelir.
- Kablo tabandan tabana geçer. Her tabanda hat kesilmez; gelen kablo tabanın terminallerinden devam eder.
- Zonun son cihazında hat sonu direnci bağlanır.
- İhbar butonları aynı zon hattına ya da ayrı bir zona bağlanabilir. Bunu proje belirler.
- Sirenler ayrı bir siren hattından beslenir. Siren hattının da kendi hat sonu direnci ve doğru polaritesi vardır.
Burada en önemli kural şudur: Bir zon hattı tek bir hat sonu direncinde biter. Hattı T biçiminde dallandırırsanız ikinci uçta direnç olmaz, panel o dalı izleyemez. Dallanma gerekiyorsa ayrı zon açılır.
Konvansiyonel sistemde alarmın hangi noktadan geldiği anlaşılır mı?
Zon düzeyinde anlaşılır, cihaz düzeyinde anlaşılmaz. Panel "3. zon alarmda" der. Aynı zonda sekiz dedektör varsa hangisinin tetiklendiğini bulmak için bu dedektörlerin yerinde bakılması gerekir. Dedektörlerin üzerindeki uzak gösterge ledi (varsa) bu aramayı kolaylaştırır.
Bu yüzden zon büyüklüğü kritik bir karardır. Zon küçük ve cihazlar aynı koridor ya da aynı hacimde ise alarmın yerini bulmak birkaç dakikalık iştir. Zon büyükse, gece vardiyasında tek bir görevlinin zonu gezmesi yanlış alarmda zaman kaybettirir ve yangında da müdahaleyi geciktirir.
Konvansiyonel sistem ne zaman yeterli olur?
Önce zorunluluğun kaynağına bakmak gerekir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, yangın algılama sisteminin ve parçalarının TS EN 54'e uygun üretilmesini, tasarlanmasını, tesis edilmesini ve işletilmesini şart koşar (Madde 74). Madde 75 ise sistemin el ile, otomatik olarak ya da bir söndürme sisteminden gelen uyarılarla devreye girmesini ister. Hangi binada otomatik algılamanın zorunlu olduğu, yönetmeliğin ilgili maddesi ve Ek-7'deki değerlerle belirlenir. Yönetmelik konvansiyonel ya da adresli diye bir ayrım yapmaz; ikisi de standarda uygun olduğu sürece kullanılabilir. Seçim, binanın büyüklüğü ve kullanımına göre tasarımcının kararıdır.
Bizim sahadaki değerlendirmemiz şu soruların cevabına dayanır:
- Bina küçük ve az katlı mı, zonlar rahat gezilebiliyor mu?
- Binada her an yerinde bulunan, alarmı kontrol edebilecek bir görevli var mı?
- Kullanım ve yerleşim ileride değişecek mi, bina genişleyecek mi?
- Alarmın cihaz bazında kayıt altına alınması istenen bir işletme mi (üretim tesisi, otel, hastane gibi)?
- Panele sprinkler akış anahtarı, söndürme paneli ya da diğer sistemlerden sinyal alınacak mı?
Son madde önemlidir. Yönetmelik, binada otomatik yağmurlama sistemi varsa başlık açıldığında uyarı sisteminin otomatik algılama yapmasını ister. Bu bağlantı için panelin uygun girişe ve çıkışa sahip olması gerekir. Panel seçiminde bu girişleri baştan hesaba katın.
Konvansiyonel ve adresli sistem: seçim tablosu
| Kriter | Konvansiyonel | Adresli |
|---|---|---|
| Alarm bilgisi | Zon düzeyinde | Tek tek cihaz düzeyinde |
| Uygun bina | Küçük ve orta, az zonlu yapılar | Büyük, çok katlı veya çok bölümlü yapılar |
| Kablolama | Her zon için ayrı hat; zon sayısı arttıkça kablo çoğalır | Çevrim (loop) hattı; cihazlar aynı hatta eklenir |
| Arıza bulma | Arıza zon düzeyinde gösterilir | Arızalı cihaz tek tek belirlenir |
| Genişleme | Boş zon girişi kadar | Çevrim kapasitesi kadar |
| Bakım ve test | Zon zon yürüme testi | Cihaz bazlı sorgu ve kayıt |
Adresli sistemin ayrıntıları için adresli yangın algılama sistemi yazımıza bakabilirsiniz.
Zon sayısı nasıl belirlenir?
Zon sayısını tek bir formül belirlemez. Tasarım standardı (algılama sistemlerinin planlaması için TS CEN/TS 54-14 gibi) ve onaylı proje belirler. Biz projeyi uygularken şu ilkelere dikkat ederiz:
- Kat ve yangın bölümü sınırı: Bir zon, kat ya da yangın kompartımanı sınırını aşmaz. Alarmın hangi katta olduğu panelden anlaşılmalıdır.
- Merdiven, şaft ve özel mahaller: Merdiven kovası, şaft, elektrik odası gibi mahaller ayrı zona bağlanır. Bu mahaller sıkça bakım ve müdahale gerektirir.
- Gezilebilirlik: Zon, bir kişinin makul sürede baştan sona gezebileceği büyüklükte olur.
- Ek yük: Bir zona bağlanacak cihaz sayısı panel üreticisinin belirttiği sınırı aşamaz. Bu sınır panelin kılavuzunda yazar.
- Yedek zon: Panelde boş zon bırakılması, küçük eklemeleri kolaylaştırır.
Sahada nasıl yapıyoruz?
Konvansiyonel sistemin kalitesi çoğunlukla kablolama ve testte belli olur. Bizim iş sırasıyla şöyledir:
- Proje kontrolü: Zon paftasını, cihaz yerlerini ve panel yerini uygulamadan önce mimari ve mekanik projeyle üst üste koyarız. Kanal, aydınlatma ve sprinkler başlıklarıyla çakışan dedektör yerlerini bu aşamada ayıklarız.
- Kablo çekimi: Her zon için ayrı hat çekilir, kablo uçları zon numarasıyla etiketlenir. Kablo tipi ve kesiti proje ve yönetmelik gereğine göre seçilir.
- Taban montajı: Önce tabanlar takılır, dedektörler sonradan takılır. Böylece inşaat tozu dedektöre girmez.
- Hat sonu direnci: Her zonun son cihazında direnç bağlanır, zon numarası ve değeri not edilir.
- İzolasyon ve süreklilik ölçümü: Dedektörler takılmadan önce her hat için süreklilik ve izolasyon ölçümü yapılır. Sonuçlar kayda geçer.
- Fonksiyon testi: Her dedektör ve buton tek tek tetiklenir. Panelin doğru zonu gösterdiği, sirenin çaldığı, bağlı diğer sistemlerin (gerekiyorsa) devreye girdiği doğrulanır.
- Arıza simülasyonu: Bir dedektör tabandan çıkarılır, kablo bilerek açılır. Panelin arıza verdiği görülür. Bu test, hat sonu direncinin gerçekten izleme yaptığını gösterir.
- Akü ve besleme: Şebeke kesilip panelin akü ile çalıştığı, alarm sırasında sirenlerin yeterli süre çaldığı kontrol edilir.
- Raporlama: Test sonuçları zon listesiyle birlikte rapora işlenir. Testi yapılmamış sistemi teslim etmeyiz.
Sık yapılan hatalar
- Hat sonu direncini panelde bırakmak: Direnç panel kenarında takılı kalırsa, hat ucu izlenmez; kopukluk arıza vermez.
- Hattı dallandırmak: Tek hat, tek hat sonu direnci ilkesi bozulur.
- Dedektörleri inşaat sürerken takmak: Toz ve boya buharı yanlış alarma yol açar, dedektörler zarar görür.
- Zonları paftaya işlemeden değiştirmek: Sahada zon yeri değişir ama pafta değişmez. İşletme döneminde panel "5. zon" der, kimse nerede olduğunu bilmez.
- Dedektör türünü mahalle uydurmamak: Mutfak, kazan dairesi ve tozlu atölye gibi yerlerde duman dedektörü yanlış alarm üretir. Bu konuyu duman dedektörü yazımızda ayrıca anlattık.
Yönetmelikte madde numaraları ve eşikler değişiklik görebilir. Proje aşamasında yönetmeliğin güncel metnini ve ilgili idarenin görüşünü esas alın. Bu yazı bir hukuki görüş değildir.
Konvansiyonelden adresli sisteme geçiş mümkün mü?
Mümkündür, ama çoğu zaman tam bir dönüşüm gerekir. Konvansiyonel dedektör ile adresli dedektör farklı elektronik yapıya sahiptir ve aynı hatta karışık çalışmaz. Panelin değişmesi gerekir. Kablolar ise bazı durumlarda kullanılabilir. Bu, kablonun tipi, kesiti ve durumuna, ayrıca yeni sistemin gereksinimlerine bağlıdır. Mevcut kabloları yeniden kullanmaya karar vermeden önce süreklilik ve izolasyon ölçümü yapılmalıdır.
Bu yüzden bina büyüyecekse ya da kullanımı değişecekse, ilk kurulumda adresli sistemi düşünmek daha az sorun çıkarır. Mevcut sisteminiz için karar verirken periyodik kontrol raporu iyi bir başlangıçtır. Rapor kapsamı için periyodik kontrol yazımıza bakabilirsiniz.
Projenizde nereden başlamalısınız?
Önce binanın kullanımını ve yönetmelik gerekliliğini netleştirin. Sonra zon paftasını çıkarın ve her zonun gezilebilir olup olmadığına bakın. Zonlar çok büyüyorsa ya da cihaz bazında bilgi gerekiyorsa adresli sistemi değerlendirin. Yangın algılama ve söndürme işlerimiz hakkında bilgi için hizmet sayfamıza göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Konvansiyonel sistemde alarmın hangi noktadan geldiği anlaşılır mı?
Yalnızca zon düzeyinde anlaşılır. Panel alarm veren zonu gösterir, o zondaki hangi dedektör ya da butonun tetiklendiği ise yerinde kontrol edilerek bulunur.
Konvansiyonel sistem hangi büyüklükteki yapılara uygundur?
Genellikle küçük ve orta ölçekli, az zonlu ve kolay gezilebilen yapılara uygundur. Kesin karar, binanın kullanımına, ilgili yönetmeliğe ve onaylı projeye göre verilir.
Küçük bir fabrika için adresli sistem şart mı?
Yönetmelik ikisinden birini şart koşmaz; sistem TS EN 54'e uygun olmalıdır. Zonlar küçük ve gezilebilirse konvansiyonel yeterli olabilir, cihaz bazında bilgi ve genişleme ihtiyacı varsa adresli daha uygundur.
Konvansiyonelden adresli sisteme geçiş mümkün mü?
Mümkündür ama panelin ve dedektörlerin değişmesi gerekir. Mevcut kablolar, süreklilik ve izolasyon ölçümü ile uygun çıkarsa yeniden kullanılabilir.
Zon sayısı nasıl belirlenir?
Zon sayısını tasarım standardı ve onaylı proje belirler. Pratikte zon, kat ya da yangın bölümü sınırını aşmaz, merdiven ve şaft gibi mahaller ayrı zona bağlanır ve zon makul sürede gezilebilir olur.